Mō QuickTime
Ka taea anō ngā tīpakotanga kōnae whakarongo o Te Kete Ipurangi te whāwhā hei kōnae whakaronga MP3.
Pāwhiritia ki konei mō te roanga atu o ngā kōrero me ngā pūmanawa kōkuhu.
Whakarongo ki te waiata
Anei Rā mai
te kōpae Whare Māori (Tangata Records, 2000).
Heoi anō, i te taha o tāku matua i heke mai i ngā
kāwai o Te Aupōuri, Ngāti Kurī, Pohutiare; i te taha o taku
whaea ko Tūrangitukua, Ngāti Tūwharetoa. I whakatipungia
ake ahau ki roto o Ratana Pā, ā, whānui rawa ngā kōrero
mō taku whānau, heoi anō mō tēnā.
I a koe e tamaiti tonu ana i pēhea tō anga atu ki ngā
mahi puoro?
Ruia
Ka pai tēnā pātai, kāre he kore i whakatipungia
ake ahau mā roto i te Hāhi Ratana. Ko te Hāhi Ratana tētahi
kaupapa nui ka tangi waiata ka whakatangi puoro, tipu ake ana
au i te mahi whakatangi kōauau, tētere, parahene, i tua atu i tēnā
ko te mahi choir i roto taku whaea i tērā rōpu.
Nā tēnā ka anga atu au ki te mahi toi puoro.
Ka pēhea tō āta whakamārama mai i ngā mahi puoro Māori?
Ruia:
Ko ngā toi puoro o neherā o te ao tawhito, taka rawa
mai ki ngā mahi toi puoro o nāianei. Ki ahau rā, ko te
wairua Māori rā e haere ana i roto kātahi, tuarua ko te
reo Māori tonu me te tiki mai anō hoki i ngā momo
patu taupatupatu, ngā momo pao o te ao Māori hei kīnaki
ki roto ki ngā toi o ēnei rangi pērā i ngā waiata
o Aotearoa, me ahau me tāku māhanga. Me tāku kite atu he whānui
tērā te ao ka hao mai ka pīrangi mai ki tēnei mea
te toi puoro. Ki ahau rā.
He aha te mea e tino whakaawe nei i a koe mō ngā mahi puoro Māori?
Ruia:
He aha ngā mea e whakaawe nei ahau, ā, he nui,
he maha me kī, he maha ngā tikanga e whakaawe nei
i ahau. Tuatahi, kāre he kore ko te taha wairua, tuarua,
tāku whānau, ko
tāku hapū, ko tāku iwi, tua mai i tērā ko
tāku
hāhi tonu, tua mai o tērā ko ngā kaiwaiata
rongonui i waho mai i te ao nei, me tāku tiki ake me
tāku hōnore, ko
ngā kaiwaiata Māori o neherā taka mai ki ēnei
rangi nei, ngā tamariki, mokopuna hoki, ko te reo Māori
tonu te taonga whakaawe i ahau.
Ka pēhea tō whakarārangi mai i tōu ake whakaputa
i te reo puoro?
Ruia:
Ka whakarārangi ake i tōku ake whakaputa i te reo
puoro? E tīmata ana ahau i ahau e tamariki ana, mātau
katoa, e whakarongo ana ki te reo o tāku whaea. Ko tōna
reo waiata, te tauira tuatahi i hopungia nei e ahau, tua mai
o tērā
ko te reo o tāku whānau whānui. Ko ētahi
atu ko te hunga e kaha ana ki te waiata ki te hāpai i
ngā
kaupapa i roto i tāku hāhi me tāku whānau.
I waho o tērā
ko ngā tikanga i whakahaerehia i runga i te marae, te
whakaeke, ko te pōwhiri, te tauparapara, te karakia,
me te whakaeke, ērā
tūmomo āhuatanga e rerekē ana ki ngā tikanga
Ratana. Inā
hoki rā whakaekehia te marae ko te reo arā, te rōpū whakatangi
pēne, ko rātau te ope hei hiki mai i te manuhiri
ki runga ki te marae. I te wā haere ana tērā e
rere anā ngā
momo reo maioha, te reo karanga, ana ka tuitui, ka whātuitui,
ka haere ngā reo whakatangitangi pēne me te reo
oha me te reo tīoriori o te wahine, te tāne rānei.
Nā kōna
ka hopukina au, ā, ka puta ko tāku reo. Tua mai o
tērā
ko tāku tino atua mō te waiata ko Bob Marley tētahi.
Tua mai o tērā ko tāku tuakana, ko tāku
whānau
tonu.
He pēhea tō hanga i ngā waiata, te tito i ngā
waiata, me ērā mahi katoa?
Ruia:
He tini ngā huarahi kei ahau hei tito waiata. I ētahi
wā ka puta ā-moemoeā ngā waiata, moe ana
ahau, ētahi
ka puta i te wā ka rongo aku taringa i te wā ka moe
ana. Koinā tētahi tauira. Tua mai o tērā ko
ngā
tikanga katoa i roto i taku hāhi taku whakatupuhanga,
te marae iērā mea katoa, i reira tīkina mai
e au ētahi
tauira hei āwhina i ahau ki te tito. I ētahi wā ka
noho au me tāku rakuraku ko tāku reo tangata kōrero
noa iho nei e haere ana. Āe, koirā kē kei
ahau he tini huarahi, ko te tino tikanga mō te tito
waiata kei au nei ko te noho tahi me tāku whānau,
ahakoa he aha te kaupapa. Mēnā ka
taka he kupu mā reira hoki mā roto i te kupu i ētahi
wā ka
taea e ahau te hanga tētahi waiata. I ētahi wā ka
tīkina mai e ahau te rangi i te tuatahi, mutu ana tēnā
ka tīmata au ki te whakariterite haere hei honohono.
