 |
Whetū
O Te Tau
TKI
Kaupapa Pūoho, 14 Mei 2001
Kia mahara: He tika ngā whitinga nei i
te whakairinga o tēnei whārangi. Heoi anō he ao hurihuri
kē anō hoki te ipurangi, ka mutu kāore hoki i Te Kete Ipurangi
te mana tiaki mō ētehi atu pae ipurangi. Nō reira kia whakamōhio
mai rā inā whati kē ana he tūhono nei, he rerekē
rānei.
He whai tikanga ā-iwi
tonu te wā ki a Hine-Takurua, ki tēnā ki tēnā
iwi huri noa te ao, arā, ki ngā hāhi-kore, ki te hunga
kirihimete, ā, ki te hunga retireti hukapapa anō hoki.
Ki te iwi Māori
i Aotearoa, ko Matariki te tohu o te tau hou. Hei
te 27 o Mei 2001, ka kitea Matariki i te atapō, kotahi hāora
pea i mua i a Tamanui-te-rā. Koia nei e tohu ana i te tau hou.
He tohu anō
hoki te whakaata ake o Tamanui-te-rā i te wai ki te rāwhiti.
Arā, he paku rerekē te whakaata nei, ia ata, ki te paerangi.
Ka heke haere whakatetonga tēnei whakaatatanga kia tūtaki ki
Matariki, ka hoki haere atu anō mō te wā ki Hine-Raumati.
E ai ki ngā
kōrero, ko te Marama Kōhiti i muri i te putanga o Matariki te
wā ake o te tau hou.
He atua anō
hoki a Matariki huri noa i te Moana-nui-ā-Kiwa, arā kē
hoki ōna ingoa kē ko Matali'i, Mataliki, Makali'i, Mata-ali'I,
and Makahiki.
I tēnei tau
e whakahaere kaupapa ana Te Taura Whiri i Te Reo Māori, me Te Papa
Tongarewa hei whakanui i a Matariki. E
rima ngā kaupapa o te wiki whakanui Matariki o Te Taura Whiri i Te
Reo Māori, arā, Te Papa, Wānanga, Ranginui, Manaakitanga,
Hākari.
Ka haere ngā
whakanui a Te Papa mai i te putanga o Matariki tae noa ki te Marama Kōhiti.
.
He pātai mō te rūma akoako
-
He aha ngā
iwi i whakanui ai i te tau hou?
-
E ai ki ngā
kōrero he aha ki te Māori, ngā tohu o ngā whetū?
(Whakaarotia te whakapono, te arataki waka, te whakatupu kai, te mea
te mea).
-
Ki ō whakaaro,
he aha i whai mana kē ai a Matariki hei whetū?
-
He ingoa anō
mō Matariki?
-
He aha te tohu
o tēnei whetū ki ētehi atu iwi? (Pēnei me te tangata
whenua o Ahitereiria, ngā tāngata o Kiriki, o Hapanihi)?
-
He whetū
anō e mōhio ana koe?
-
He aha te rā
poto katoa o te tau pākehā? E hia te roa o te pō hei
taua rā?
-
Āwhea te
rā ara ake ai ka tō ai anō hoki hei taua rā?
-
E ai ki ngā
kōrero e hia kē ngā mata o te whetū nei Matariki?
Pēwhea kē ana te tere o Matariki ki te rere i te ātea?
Whai pānga marautanga
Whakaarotia
ēnei paetae Pūtaiao hāngai:
Mō
Ahupūngao
-
Taumata 1 - 2 – whakawhiti kōrero ai mō ngā mana
ā-Rangi, arā ngā whetū ao nui o te ātea, me
ō rātou tohu ki tēnei Ao.
- Taumata
4 - 5 – whakamahia he rauemi hangarau māmā nei hei mātaki
ka kōrero ai mō ngā hurihanga o te Rangi i te pō.
- Taumata
7 – tirotirohia ngā tohu mai e whakatau whakaaro ai koe mō
te āhua o ngā ao nui o te ātea, me ō rātou
hurihaerehanga.
Whakaarotia
ēnei paetae Tikanga ā-Iwi hāngai:
Te
Iwi me ngā Tikanga Tuku Iho
- Taumata
3 – tikanga rerekē, take tahi.
- Taumata
7 – te whai tikanga i roto i ngā mahi, ngā kaupapa, me
ngā take o iwi kē.
Wāhi
me te Taiao
- Taumata
2 – he aha i rerekē ai ngā kōrero ā-iwi mō
te Taiao.
- Taumata
5 – he aha i whakahirahira ai ētehi wāhi ake ki ngā
iwi o te Ao.
Ngā
tūhono ipurangi tirotiro whetū, me Matariki
-
Kei te pae ipurangi
o Te Taura Whiri i te Reo Māori he kōrero mō tō
rātou hui whakanui Matariki (www.tetaurawhiri.govt.nz).
Kei te pae ipurangi
hoki a Te Papa Tongarewa www.tepapa.govt.nz/whats_on/daily_events.html,
he whakaritenga hui whakanui i Ngā Toi Māori.
Kei te pae ipurangi
o 'New Zealand Science Curriculum Resources' www.science.school.nz/earth_beyond.html
, he rauemi akonga mō te tirotiro whetū.
Kei te 'Carter
Observatory' (www.carterobs.ac.nz/)
he kaupapa whakaako mō te tirotiro whetū a Ngāi Māori,
he kaupapa tirotiro whetū, me ētehi atu mea.
Kei te pae ipurangi
o 'The Royal Astronomical Society of New Zealand' www.rasnz.org.nz/
he rārangi tāima e ara ake te rā e tō ai anō
hoki ia, mō ngā wāhanga o te maramataka Māori,
ngā waka āmio-rangi, ngā pōunga me ngā rā
kūtia, me ngā tūmatakōkiri anō hoki.
Kei te pae ipurangi
o te 'Auckland Observatory', www.stardome.org.nz/
he kōrero mō ngā whakaaturanga me ngā kaupapa
whakaatu e haere tata mai nei.
Nā te 'Auckland
Astronomical Society' (www.astronomy.org.nz)
ēnei kōrero whakamārama mō ngā putanga ki
te rangi o ia marama, ā, me ngā kaupapa hoki.
Kei te pae ipurangi
o 'Land Information New Zealand' he rārangi whakamārama
tāima puta ai ngā aonui kē o te ātea, mō
te kitekite atu i konei, me ngā hāora rāwhiti o aua
ao nui kē. Kei www.hydro.linz.govt.nz/astro/index.html
Kei te pae ipurangi
mō 'te whakaahua ātea o te rā', kei http://antwrp.gsfc.nasa.gov/apod/astropix.html
he whakaahua mīharo nō te 'Horsehead Nebula', he ōrokohanga
Ao kē, he pahūtanga maunga ki Pare-ā-rau, me ngā
rua pōuriuri whakangaro anō hoki o te ātea.
Kei www.nas.nasa.gov/About/Education/education.html
he kōrero kaiako, akonga hoki mō te rere ātea, mō
ētehi kaupapa mahi tauwhitiwhiti ā-ipurangi, me ngā
kuapapa mahi ipurangi mā te akonga. He mea tūhono mai tēnei
pae ipurangi e te rōpū NASA
(National Aeronatics and Space Administration) i Merika.
Rauemi whai pānga o TKI
Peka
mai ki te hapori Mātauranga Māori o TKI (www.tki.org.nz/e/maorieducation/),
tērā rānei ki te hapori Pūtaiao (www.tki.org.nz/e/science),
tērā anō rānei ki te hapori Tikanga ā-Iwi (www.tki.org.nz/e/socialscience/)
ki te rapu kōrero.
Marautanga
Kei
Te Kete Ipurangi anō hoki te Tikanga
ā-Iwi i roto i te Marautanga o Aotearoa me te Pūtaiao
i roto i te Marautanga o Aotearoa.
|
 |
|