Heoi anō, i te taha o taku matua i heke mai i ngā
kāwai o Te Aupouri, Ngāti Kurī, Pohutiare; i te taha o taku
whaea ko Tūrangitukua, Ngāti Tūwharetoa. I whakatipungia
ake ahau ki roto o Ratana Pā, ā, whānui rawa ngā kōrero
mō taku whānau, heoi anō mō tēnā.
I a koe e tamaiti tonu ana i pēhea tō anga atu ki ngā
mahi puoro?
Ruia
Ka pai tēnā pātai, kāre he kore i whakatipungia
ake ahau mā roto i te Hāhi Ratana. Ko te Hāhi Ratana tētahi
kaupapa nui ka tangi waiata ka whakatangi puoro, tipu ake ana
au i te mahi whakatangi kōauau, tētere, parahene, i tua atu i tēnā
ko te mahi choir i roto taku whaea i tērā rōpu.
Nā tēnā ka anga atu au ki te mahi toi puoro.
Ka pehea tō āta whakamārama mai i ngā mahi puoro Māori?
Ruia:
Ko ngā toi puoro o neherā o te ao tawhito, taka rawa
mai ki ngā mahi toi puoro o nāianei. Ki ahau rā, ko te
wairua Māori rā e haere ana i roto kātahi, tuarua ko te
reo Māori tonu me te tiki mai anō hoki i ngā momo
patu taupatupatu, ngā momo pao o te ao Māori hei kīnaki
ki roto ki ngā toi o ēnei rangi pērā i ngā waiata
o Aotearoa, me ahau me taku māhanga. Me taku kite atu he whānui
tērā te ao ka hao mai ka pīrangi mai ki tēnei mea
te toi puoro. Ki ahau rā.
He aha te mea e tino whakaawe nei i a koe mō ngā mahi puoro Māori?
Ruia:
He aha ngā mea e whakaawe nei ahau, ā, he nui,
he maha me kī, he maha ngā tikanga e whakaawe nei
i ahau. Tuatahi kāre he kore ko te taha wairua, tuarua,
taku whānau, ko
taku hapū, ko taku iwi, tua mai i tērā ko taku
hāhi tonu, tua mai o tērā ko ngā kaiwaiata
rongonui i waho mai i te ao nei, me taku tiki ake me taku
hōnore, ko
ngā kaiwaiata Māori o neherā taka mai ki ēnei
rangi nei, ngā tamariki mokopuna hoki, ko te reo Māori
tonu te taonga whakaawe i ahau.
Ka pēhea tō whakarārangi mai i tōu ake whakaputa
i te reo puoro?
Ruia:
Ka whakarārangi ake i tōku ake whakaputa i te reo
puoro? E tīmata ana ahau i ahau e tamariki ana, mātou
katoa, e whakarongo ana ki te reo o taku whaea. Ko tōna
reo waiata, te tauira tuatahi i hopungia nei e ahau, tua mai
o tērā
ko te reo o taku whānau whānui. Ko ētahi
atu ko te hunga e kaha ana ki te waiata ki te hāpai i
ngā
kaupapa i roto i taku hāhi me taku whānau. I waho
o tērā
ko ngā tikanga i whakahaerehia i runga i te marae, te
whakaeke, ko te pōwhiri, te tauparapara, te karakia,
me te whakaeke, ērā
tūmomo āhuatanga e rerekē, ana, ki ngā tikanga
Ratana. Inā
hoki rā whakaekehia te marae ko te reo arā te rōpū whakatangi
pēne, ko rātou te ope hei hiki mai i te manuhiri
ki runga ki te marae. I te wā haere ana tērā e
rere ana ngā
momo reo maioha, te reo karanga, anā ka tuitui, ka whātuitui,
ka haere ngā reo whakatangitangi pēne me te reo
oha me te reo tīoriori o te wahine, te tāne rānei.
Nā kōna
ka hopukina au, ā, ka puta ko taku reo. Tua mai o tērā
ko taku tino atua mō te waiata ko Bob Marley tētahi.
Tua mai o tērā ko taku tuakana ko taku whānau
tonu.
He pēhea tō hanga i ngā waiata, te tito i ngā
waiata, me ērā mahi katoa?
Ruia:
He tini ngā huarahi kei ahau hei tito waiata. I ētahi
wā ka puta ā-moemoeā ngā waiata, moe ana
ahau, ētahi
ka puta i te wā ka rongo aku taringa i te wā ka moe
ana. Koinā tētahi tauira. Tua mai o tērā ko
ngā
tikanga katoa i roto i taku hāhi taku whakatupuhanga,
te marae
ērā mea katoa, i reira tīkina mai e au ētahi
tauira hei āwhina i ahau ki te tito. I ētahi wā ka
noho au me taku rakuraku ko taku reo tangata kōrero
noa iho nei e haere ana. Āe, koirā kē kei
ahau he tini huarahi, ko te tino tikanga mō te tito
waiata kei au nei ko te noho tahi me taku whānau, ahakoa
he aha te kaupapa. Mēnā ka
taka he kupu mā reira hoki mā roto i te kupu i ētahi
wā ka
taea e ahau te hanga tētahi waiata. I ētahi wā ka
tīkina mai e ahau te rangi i te tuatahi, mutu ana tēnā
ka tīmata au ki te whakariterite haere hei honohono.
