He whakataki | Ngā hononga ki te marautanga | Ki hea i nāianei

He whakataki

Nā ngā kōhine i whakarite te huarahi i whai ai rātou ki te rapu whakaaro mō ō rātou ake pūhuruhurutanga. Mā te ohia manomano, mā te matapaki, mā te pātaitai ki ētahi o te whānau i mārama ai ngā ākonga, i puta hoki ngā whakaaro pai ki tō rātou pūhuruhurutanga.

Tā tēnei mahi e whakaatu ana

I tautuhia e ngā kōhine ētahi huarahi hei whakatau, hei ako mā rātou i roto i tēnei horopaki. Arā, ko te rangahau me te whakauru i ngā mōhiotanga ā-whānau, ā-hapū, ā-iwi e pā ana ki ō rātou ake wāhinetanga.

Ko ētahi tikanga akoranga haumaru mō te pūhuruhurutanga (mai i te rārangi).

1. I te wā ka haramai te kupu pēnei te pūhurutanga, kaua e tioro, e whakaiti.
5. Me tautoko i te tangata ahakoa ko wai.
10. He taonga, he tapu te kōrero, nō reira, waiho ki te akomanga, ki te kāinga rānei.

Te pātai tuatahi: He aha tēnei mea te pūhurutanga?

Kua tautuhia ngā huringa kē, ngā putanga kē ā-wairua.

He mea nui te hoa i tēnei wā (kāre he kōrero mō ngā mātua).

Nā te whakawhiti kōrero ā-whānau, ka taea e te ākonga ētahi mōhiohio mai i tōna ake whānau, tōna ake hapū e pā ana ki ētahi māramatanga.

Te pātai tuarua: He aha tēnei mea te whare tangata?

He matapaki – Te pouako ki te ākonga.

Pouako:	Kua rongo anō koe ki ēnei kupu ki ‘te whare tangata?’
Ākonga:	Āe, i kōrero mai tōku whāea i te wā e hapū ana ia me tōku tēina. Koirā te whare o te pēpi, ka kai ia i roto, ka moe ia i roto, ā, ka tipu haere te pēpi i roto i te whare tangata o te wahine mō te iwa marama, kātahi ka puta mai. Āe, he mīharo tērā ki a au.
Pouako:	Ka pai. Tēnā, whakamāramahia mai he aha ō tātou tīpuna i kī ai, “Kua whare tangata ia mō te iwi?”
Ākonga:	Ki a au, mai i te hononga o te wahine me te tāne, ka tipu tonu he uri whakaheke, ka haere tonu te aho whakapapa o te whānau, o te hapū, o te iwi. Koina e kīia nei ko te wahine te ‘whare tangata o te iwi.’

E whakanui ana te ākonga i te ‘whare tangata’ arā, ko te papa o te iwi.

Kua tautuhia ngā huringa kē, ngā putanga kē ā-tinana.

He kupu taka

kare ā-roto	feelings
pōkaikaha	confusion
pūhuruhurutanga	puberty
wai ira	hormone
wairua tarere	mood swings

Ki runga

He horopaki ako

I ahu mai te “Whakanuia te pūhuruhurutanga” i ngā pātaitai a ētahi o ngā ākonga, mō te tīmata ohorere o te rere o te toto, me te hiahia hoki o ngā ākonga ki te mōhio e aha ana ō rātou tinana. I runga i te āhua o te kaupapa, i wehea te akomanga, te rōpū kōhine me te rōpū tamatāne. I tino aro ngā kōhine ki te matapaki ā-hoa, ā-rōpū, me te rangahau mōhiohio mai i ō rātou ake whānau, ō rātou ake hoa me ngā pouako hoki.

Tuatahi tonu ka whakapā atu te kura ki te whānau mō te kaupapa whānui o te pūhuruhurutanga.

Nā te āhuatanga tonu o te kaupapa me ngā huringa maha, ngā putanga kē o te tinana, o te hinengaro, o te wairua, i whakaritea tētahi rārangi tikanga hei whakamaru i ia ākonga.

Nā ngā kōhine i whakarite te huarahi i whai ai rātou ki te rapu whakaaro mō ō rātou ake pūhuruhurutanga, arā, mā te ohia manomano, mā te matapaki, mā te pātaitai ki ētahi o te whānau. Mā konei i mārama ai ngā ākonga, i puta hoki ngā whakaaro pai ki tō rātou pūhuruhurutanga.

Ko te huarahi i whāia e ngā pouako ko te ako ngātahi i te wā e hāngai ana te kaupapa ki te katoa, otirā, ko te ako wehewehe pēnā e hāngai ana ki ngā tamatāne, ki ngā kōhine.

Mai i tēnei ka whakahīatoria ko wai, he aha ngā rauemi hei whakawhitinga whakaaro, hei rangahau hoki.

Ki runga

Ngā hononga ki te marautanga

Ngā aho

Anei ngā āhuatanga wairua, hinengaro hoki e tika ana kia kōtuia atu ki ngā whāinga paetae i ēnei taumata:

• Te whakaahua i ōna kare ā-roto, whakapono, tae atu ki ētahi atu, e mōhio ai te ākonga ki ōna ake painga.

Ngā whāinga paetae

Te waiora
Ka taea e te ākonga:

3.1 te tautuhi ngā āhuatanga e pā mai ana ki te tipu o te tamaiti me te whakapakari i ngā pūmanawa e hiahiatia ana hei whakataki i ngā rerekētanga ka hua ake i ēnei momo tipu.

4.1 te whakaahua ngā āhuatanga ka pā mai ina eke te pūhuruhurutanga. Ka tau pai tōna wairua ki ngā rerekētanga o tōna tinana me ētahi atu.

Te whānau
Ka taea e te ākonga:

3.2 te tautuhi ngā aupēhi tērā ka whakararu i te mahi tahi ki ētahi atu, me te whakaatu i ngā rautaki māmā e mau pūmau ai te ākonga ki tāna hei kaupare atu i ēnei āhuatanga.

Ngā putanga ako

Mā te ākonga e:

• tautuhi te mana o te wāhinetanga, o te tānetanga e ai ki te whakapapa.

• mōhio ki ngā wāhanga o te pūhuruhurutanga i roto i tōna tipu haere.

• whakamārama te rerekē haere o te tinana tamatāne, tinana kōhine hoki.

• whakamārama te wairua tārere o ngā kare ā-roto/pūmanawa.

• rangahau i ngā āhuatanga katoa o te pūhuruhurutanga, pērā i ngā hononga ki te whānau me ngā hoa.

He kōrero whakatūpato

Tirohia te whārangi 14 i roto i Hauora i roto i te Marautanga o Aotearoa: He Tauira (2000) - Ngā ture e pā ana ki ngā akoranga hōkakatanga i roto i ngā kura.

Ki runga

Ki hea i nāianei?

Ko tā ngā ākonga he:

• rangahau i ngā hua o ngā rākau me ngā tipu ka whakamahia e ngā mātua tipuna i te wā o te pūhuruhurutanga. Hei tauira: ko ngā rongoā, ko ngā hinu panipani.

• whakarite, he ako i tētahi mahi a Rēhia hei whakatau wairua.

• whakarite i tētahi whakaari e hāngai ana ki tētahi āhuatanga o te pūhuruhurutanga.

• rangahau i ētahi o ngā haka me ngā mōteatea a ngā tūpuna mō te mana o ngā wāhanga o te tinana (Paikea, Ka Mate, Rongomaiwahine, me ētahi atu).

Ki runga

He rauemi

Te Tāhuhu o te Mātauranga. (2000).Sexuality Education: Primary Health Education Resource, Years 1-6. (See TKI)

Te Tāhuhu o te Mātauranga. (2001). The Curriculum in Action. Positive Puberty: Sexuality Education Years 6-8.

Te Whanganui-a-Tara: Te Pou Taki Kōrero.
Kahukiwa, R and Potiki, R. Oriori: A Maori Child is Born – From Conception to Birth. Tāmaki Makaurau: Tandem Press, 1999.

www.teachingteens.com

TKI Mātauranga Māori

Putanga tā o tēnei tauaromahi (PDF, 1.82MB)

Ki runga