He whakataki

Ka ahu mai tēnei tauaromahi i tētahi kōwae ako mō 'Ngā manu o te ngahere', e whā wiki pea te roa.

Ngā whakaaro nui

E hāngai ana te hanga o ngā ngutu me ngā waewae ki te momo kai ka pau i tēnā, i tēnā manu. Ahakoa he whanaunga tata ētahi manu, tērā ka rerekē rawa atu ō rātou ripoinga;
Ki te kore e wawe te urutau a tētahi momo manu ina hurihia te āhua o tana ripoinga, ka mōrearea tana noho, ka korehāhā rānei.
E ai ki te mātauranga Pākehā, e whakarōpūtia ana ngā tūmomo rauropi i runga i ngā āhuatanga motuhake.
Ko te manu tētahi o ngā rōpū nui e rima i roto i te ao kararehe. Engari ki te Māori, ehara te manu i te kararehe – he manu anō te manu. Nō te Aitanga a Tāne ngā manu me ngā kararehe katoa.

Te raupapa ako

Kua mōhio kē ētahi o ngā ākonga ki ngā āhuatanga o ngā mea ora; arā, te whakahā, te tupu, te neke, te rongo, te whakaputa uri, te tuku para, me te kai. Kua mōhio ētahi o rātou ki ngā āhuatanga motuhake o ngā momo kararehe ki tā te Pākehā titiro, pēnei i ngā āhuatanga o te whāngote rānei, o te ika rānei, ki tā te Māori titiro, pēnei i te tini a Tāne me ngā tini a Tangaroa.
Nā tēnā nā tēnā ākonga tētahi manu i kōwhiri hei rangahau. Nā te kaiako tētahi pepa tauira o tētahi 'kōnae meka' i toha haere ki a rātou kia taea ai e rātou te whakawhāiti ā rātou mahi rapu mōhiohio. I whakawhiti kōrero mō te mahi a tētahi wāhanga o te tinana tangata pērā i te ringa, te waewae, te ihu, me te waha.
I tāia he pikitia o ā rātou manu, me te whakamārama i ngā mahi a ia wāhanga. Mai i ā rātou mahi rangahau, i whiri rātou i ngā kōrero e pā ana ki te ngutu me ngā waewae o taua manu.
Ka taea anō te kākāriki te whakaako ki te kōrero ā-waha?

Te reo o te ākonga

He autaia tonu te reo, tae atu ki ngā rerenga e whakaahua ana i ngā wāhanga o te tinana. Arā ētahi hapa ruarua nei, pērā i te "rima wiki te tau (pakeke) o ngā pēpi".

He whānui tonu te puna kupu, ā, kei reira ētahi kupu uaua, pērā i te tīhae me te uhumanea/ihumanea me ētahi kupu tikanga whāiti, pērā i te remu, i te matihao, me te moeao. I ētahi wā ruarua nei, i hē te tiki atu i te kupu; hei tauira, i whakamahia ko te kaikiota mō te kaikiko.

He kupu taka

ahurei	special
kaikiko	carnivore (meat eater)
kaikiota	omnivore
kaiota	herbivore (plant eater)
konihi	predator(y)
moeao/ohopō	nocturnal
moepō	diurnal (active by day)
ripoinga	habitat
tuku para	excrete waste
uhumanea/ihumanea	knowing, clever

Ki runga

Ngā hononga ki te marautanga

Pūtaiao i roto i te Marautanga o Aotearoa

Te whenu horopaki: Ō Mataora
Taumata 3: Te Weu

Ngā whāinga paetae

Ka taea e te ākonga te:

1. wehewehe me te whakarōpū whānui ngā rauropi kia kitea ai te rerenga kētanga o tētahi i tētahi (pēnei i ngā pēpepe me ngā pūrerehua, ngā pī me ngā ngaro; ngā mako, ngā taraute, ngā pātiki; ngā kōwhai, ngā pōhutukawa, ngā rewarewa)
2. tūhura ngā āhuatanga motuhake o ngā rauropi e whai oranga nei (pēnei i ngā tairongo, i ngā waewae manu, i te kiri huna me te tāwhai o te ngāngara, ngā kararehe o te paetai, ngā pakiaka, ngā rau)

4. rangahau me te whakamārama te noho a ngā momo rauropi o Aotearoa ake (pēnei i te kiwi, i te kauri, i te uru kahikatea, i te pūkeko).

Pūtaiao i roto i te Marautanga o Aotearoa, wh. 22

Ngā whenu whakauruuru

1. Te whakawhanake i ngā uara me ngā waiaro Māori o te ākonga ki te pūtaiao kia:
   • whai whakaaro ki ngā tikanga me ngā taonga tuku iho a kui mā, a koro mā
   • whai whakaaro ki te manaaki, ki te tiaki i te taiao.
2. Te whakawhanake i ngā pūkenga tūhura o te ākonga mā te:
   • kimi mōhio mai i te iwi kāinga, i te whare pukapuka
   • pūrongorongo i tāna i kite ai i te rangahautanga.

Ngā putanga ako

Kia tautohu ngā rerekētanga o te manu i ētahi atu momo kararehe.
Kia tautohu ngā wāhanga o te tinana manu, me te whakamārama i te mahi a ia wāhanga.
Kia whakarōpū me te tuhi huinga whakaahua o ngā āhuatanga o ngā manu.
Kia tautohu me te whakamārama i ngā ripoinga o ngā manu me te pānga o te āhua o te manu ki tōna taiao.

He akoranga kē atu

Kia wehewehe me te whakarōpū i ētahi atu tūāhua rauropi mā te tūhura i ngā āhuatanga motuhake, hei tauira: ngā ika, ngā ngāngara, ngā rākau.
Kia rangahau me te whakamārama i ngā wāhi me ngā āhuatanga tupu o ngā momo rākau o Aotearoa ake.

He rauemi

Te Tāhuhu o te Mātauranga. (1996). Pūtaiao i roto i te Marautanga o Aotearoa. Te Whanganui-a-Tara: Te Pou Taki Kōrero.

Te Tāhuhu o te Mātauranga. (2000). Tūhono Rua 2000, 'He Kiwi i te Tāone'. Te Whanganui-a-Tara: Te Pou Taki Kōrero.

Te Tāhuhu o te Mātauranga. (2000). Tūhono Rua 2000, 'I kitea e Gemma Tētahi Kiwi'. Te Whanganui-a-Tara: Te Pou Taki Kōrero.

Te Tāhuhu o te Mātauranga. (2001). Tūhono Tuatahi 2001, 'He Hoa Huruhuru'. Te Whanganui-a-Tara: Te Pou Taki Kōrero.

Te Tāhuhu o te Mātauranga. (2002). He Pākau – Ngā Manu o Aotearoa, He Aratohu Pouako, (Ngā Urutaunga, Te Ripoinga, Te Hekenga, Te Whānau Hua). Te Whanganui-a-Tara: Tōtika Publications Ltd.

Huia Publishers. Ngā Manu, Ngā Kete Kōrero, K1. Te Whanganui-a-Tara: Huia Publishers.

He kōrero huhua e pā ana ki ngā manu, mai i He Purapura, He Kohikohinga, Ngā Kōrero, me Te Tautoko.

TKI Mātauranga Māori

Putanga tā o tēnei tauaromahi (PDF, 517kb)

Ki runga