TKI global navigation

Ngā Tauaromahi Marautanga o Aotearoa Papakainga Tauaromahi Assessment homepage
Papakāinga tauaromahi Pūtaiao

Pūtaiao

Taumata

Ō Ahupūngao: Ngā Hononga i Waenganui i te Whānau Marama

Te Āwhiotanga a Te Marama


He whakataki

Ngā whakaaro nui

E whai ana te maramataka (Ingarihi, Māori hoki) i te āwhiotanga a te Marama i a Papatūānuku. He rite tonu te āwhio a te Marama ia whā wiki (29.5 ngā pō). Ka rerekē te āhua o te Marama ia pō, ia pō.
I takea mai te tūrama o te Marama i te aho o Tama-nui-te-rā. Kāhore te Marama e whakaputa i tōna ake aho.
He wāhi anō kei ngā mātauranga o ngā tūpuna i roto i ngā akoranga pūtaiao.

Te raupapa ako

E toru ngā whārangi me ōna anō mahi tuhituhi.
Kia tāpirihia ngā ingoa o ngā pō o te maramataka Māori ki tētahi maramataka Pākehā. Ko te mea e whakamahia nei, ko Matariki Maramataka Pipiri – Haratua 2002–2003, i whakaputaina e Te Papa Tongarewa i te tau 2001, Te Whanganui-a-Tara.

Kia tuhia ētahi o ngā ingoa nei (a Whiro, a Tamatea, a Rākaunui, a Tangaroa, me ngā mea kei waenganui pea) ki tētahi pikitia mō te āwhiotanga a te Marama i a Papatūānuku.
Ko te rātaka mātakitaki marama a Manu Paraone. E rua ngā mahi. Tuatahi, ko te whakaraupapa i ētahi pikitia o ngā āhua rerekē o te Marama i roto i te whā wiki. Tuarua, ko te tuhi i ngā ingoa o ngā pō o te maramataka Māori e hāngai ana ki te taha o ia pikitia.

Kia mataara

He nui ngā maramataka rerekē a tēnā iwi, a tēnā iwi. He rerekē te maha o ngā pō, ngā ingoa o ngā pō, me te raupapa o ngā ingoa. Hei tauira, ki ētahi iwi, ko Rākaunui te ingoa mō te marama hua. Ki ētahi atu, ko Tōhua, ko wai atu rānei. I roto i tēnei mahi, e whakamahia ana te maramataka i tohua e Te Taura Whiri i te Reo Māori.

He rātaka o te āwhiotanga a te Marama i a Papatūānuku.

He rātaka o te āwhiotanga a te Marama i a Papatūānuku.

He matapaki

Ākonga 1: Ko te rā ki kōnei, ko te pō ki kōnei. (Whārangi 2)
Ākonga 2: He rite te āhua o te marama mai i ngā whenua katoa o te ao?
Ākonga 3: Kāhore e tika ana te pikitia mō Tamatea me Tangaroa i roto i te maramataka.
Pouako: Ki tōu whakaaro, he aha rā te take e pēnei ana?

I te maha tonu o ngā maramataka, ko te pewa te tohu e whakamahia ana hei whakaatu i te Marama i te hauwhā tuatahi me te tuatoru, engari arā kē te tohu e tika ana, ko te porohita weherua. Kua kite te ākonga i tēnei rerekētanga. Me whakamārama te kaiako he aha i pērā ai.

Ki runga

Ngā hononga ki te marautanga

Pūtaiao i roto i te Marautanga o Aotearoa

Te whenu horopaki: ŌAhupūngao
Taumata 4: Te Aka

Te whāinga paetae

Ka taea e te ākonga te:

  1. (b).  tūhura me te whakamahi tauira e whakaatu ana i ngā hononga mokowā o Papatūānuku ki te Marama me Tama-nui-te-rā, me te mōhio hoki ki ngā tirohanga o ngā tāngata whenua i a rātou e whakamahi ana i ēnei mātauranga hei ine i te haerenga o te wā (pēnei i te āwhiotanga o te marama, i ngā whenumi, i ngā tai, i ngā wāhanga o te tau, i a Tama-nui-te-rā).

Pūtaiao i roto i te Marautanga o Aotearoa, wh. 42

Ngā whenu whakauruuru

  1. Te whakawhanake i ngā uara me ngā waiaro Māori o te ākonga ki te pūtaiao kia:
    • whai whakaaro ki ngā tikanga me ngā taonga tuku iho a kui mā, a koro mā
    • pūaha tōna hinengaro, kia manawanui hoki ia.
  2. Te whakawhanake i ngā pūkenga tūhura o te ākonga mā te:
    • tuhi i tāna i mātakitaki ai, me te kimi mōhio mai i te iwi kāinga, mai i te whare pukapuka
    • tautohu i ngā ia me ngā pānga o roto i tā rātou i mātakitaki ai, ka tūhono atu ki ngā hōtuku kua āta whakaritea.

Ngā putanga ako

Kia hono te ākonga i te āhua o te Marama ki te ingoa tika mō ngā pō matua, arā ko Whiro, ko Tamatea, ko Rākaunui, ko Tangaroa, ko Mutuwhenua.
Kia whakamārama te ākonga i te take i rerekē ai te āhua o te marama i roto i te whā wiki.
Kia mōhio te ākonga e whakaata mai ana te Marama i ngā hihi o Tama-nui-te-rā.
Kia mōhio te ākonga he tohu te āwhiotanga a te Marama ka whakamahia hei whakaatu i te takanga o te wā.

He akoranga kē atu

He hono i te momo tai ki te takotoranga o te Marama, o Papatūānuku me Tama-nui-te-rā (arā, te tai nunui, te tai toko, me te tai rikiriki).
He titiro ki ngā āhuatanga e puta mai ai ngā āraitanga marama me ngā āraitanga rā.

He rauemi

Te Tāhuhu o te Mātauranga. (1996). Pūtaiao i roto i te Marautanga o Aotearoa. Te Whanganui-a-Tara: Te Pou Taki Kōrero.

Te Tāhuhu o te Mātauranga. (2001). Te Whānau a Tamanui te Rā. Te Whanganui-a-Tara: Te Pou Taki Kōrero.

Best, Elsdon. (1986). The Māori Division of Time. Dominion Museum Monograph 4. Wellington: Government Printer.

Huia Publishers. (1998). He Pukapuka Tohutohu Kaiako, Te Ao Hurihuri 5, 'Wherawheratia'. Te Whanganui-a-Tara: Huia Publishers.

Te Papa Tongarewa. (2001). Matariki Maramataka, Pipiri – Haratua 2002–2003. Te Whanganui-a-Tara: Te Papa Tongarewa.

Warner, Lionel. (1975). Astronomy for the Southern Hemisphere. A practical guide to the night sky. Wellington: Reed Publishing.

TKI Mātauranga MāoriTKI Mātauranga Māori

Putanga tā o tēnei tauaromahi (PDF, 514kb)

PDF help Printing tip

Ki runga