He whakataki

He wāhanga tēnei o tētahi kōwae ako 10 hāora pea te roa.

Ngā whakaaro nui

I mua i te taenga mai o tauiwi, he maha rawa atu ngā kākāpō i Aotearoa, me ngā moutere iti. Nā ngā mahi kino a te tangata, a te kurī, a te ngeru, me ērā atu momo kararehe i mauria mai e tauiwi ki te whenua nei, kua ngaro haere. Kua torutoru noa iho e ora tonu ana. I ēnei wā, ka nui rawa atu ngā mahi a ngā kaimahi o Te Papa Atawhai, me ngā kaitautoko, e whakapau kaha ana ki te āwhina i te manu nei ki te whakaputa uri, kia ora ai tēnei momo manu.
Nō te whānau manu kotahi, nō ngā pōrete, te kākāpō, te kākā, te kea, me te kākāriki.
He āhuatanga tino motuhake ō te kākāpō: ko ia te kākā nui katoa o te ao, he moeao, kāhore e taea e ia te rere, te pai o te kara o ōna huruhuru, me ōna āhuatanga whakahoahoa.

Te raupapa ako

Ko te mahi tuatahi, he tuhi mahere whakaaro ā-rōpū mō te kākāpō. Tuarua, ka mātakitakitia tētahi rīpene whakaata mō te kākāpō.
Ka mutu tēnā, ka whiua te pātai, "He aha te take kua tata korehāhā te kākāpō?" Ka kōrerorero ngā ākonga mō tēnei pātai.
Ko tā ngā ākonga mahi, he rangahau mōhiotanga e pā ana ki tēnei pātai, kia mārama ake ai rātou. I rangahau hoki rātou i ētahi atu pātai.
Ka mutu te rangahau, ko te mahi tuhituhi: "Whakaarohia he kākāpō koe. Tuhia he reta ki ngā tāngata o Aotearoa."
Ko te taupatupatu te mahi nui hei whakaoti i tēnei kōwae ako. Mā tēnei tūāhua mahi ka whakaatuhia te nui o ngā mōhiotanga kua mau i ngā ākonga.

He matapaki

Pouako:	He aha te take e tata korehāhā ana te kākāpō?
Ākonga A:	Nō te mea kāhore e taea e te kākāpō te rere, kā māmā ake te hopu i te kākāpō hei kai mā ngā ferrets me ngā weasels.
Ākonga E:	Nō te mea kua iti rawa ō rātou kai. Ki te haere ngā tāngata me ā rātou kurī ki roto i te ngāhere, ka whakamate ai ngā kurī i te kākāpō. Ka kai hoki ētahi atu kararehe i ō rātou hēki.
Ākonga H:	Nō te mea e kai ngā ngeru me ngā kurī i a rātou. Ka whakamate ētahi tāngata i a rātou mō ō rātou raukura.
Ākonga I:	Nā te mea kei te pūngia e ngā tāngata Pākehā pea. Ko te nuinga o ngā kākāpō e kore e taea te rere atu i ngā kararehe pērā i ngā kurī. Kore rātou e taea te rere nā te mea he mōmona ratou.
Ākonga K:	Nō te mea e rite tēnei manu ki te moa. Nō neherā tēnei manu.

Anei ētahi pātai a ētahi o ngā ākonga:
He aha te take ka puta te kākāpō i te pō?
He aha te take e kore e taea e te kākāpō te rere?

He mahi taupatupatu

Ko te take: "Ahakoa te utu, me whakaora te kākāpō".

He kōrero whakaae
Ākonga A

Kia ora mai anō tātou. E tū ana ahau kia whakamōhio atu ki a koutou tō mātou kaupapa, "Ahakoa te utu me whakaora ai te kākāpō".
Ka whakaherehere aku kōrero ki tō mātou kaupapa: "Ehara ko te moni te mea nui o te ao" – nō reira ka haere tika tonu ki te pūtake o taku kōrero – nō reira kia puāwai te oranga o tō tātou manu tipua te kākāpō.
Ka kite ahau i te tangata e whakapau moni ana i runga i te kurī, te ngeru, he aha atu, engari ko taku pātai ki a koutou, he aha ai? Ko rātou hoki ētahi o ngā mea e whakapatu nei i tēnei manu; anō ka patua he kākāpō e ngā kararehe tauhou, arā ngā "introduced animals", me tātou hoki te ira tangata e puhi nei i a rātou.

Ākonga E

E tū ana ahau mō te tīma whakaae. E tautoko ana ahau i ngā kōrero o ōku hoa mai i tōku tīma i tū mai i mua i ahau. E whakaae ana ahau me utua ahakoa te utu kia whakaora te kākāpō. He manu tēnei nō Aotearoa, arā, he manu mai rā anō. Kua tata korehāhā te kākāpō, arā, me tiakina mātou i tēnei manu. Ko te kākāpō tētahi o ngā manu tūturu nō Aotearoa. Mehemea kāhore mātou ka hokona i ētahi taonga hei tiakina i a rātou, ka mate ai rātou, ka ngaro mō ake tonu atu, nō reira ki ōku nei whakaaro me hoatu moni kia ora ai ngā kākāpō.
Ānei ētahi whakaaro hei whakaora ai te kākāpō.
Te whakaaro tuatahi, tiro ki ngā rākau, ngā kai me ngā hoariri e tūkino ana ki a rātou. Tuarua, hangaia i ētahi whare hei tiakina i a rātou i ngā pō – i ngā rā – e moe ana rātou. Tuatoru, me haere ētahi tāngata ki roto i te ngahere ia wiki ki te tiro atu ki a rātou, ā, mō ētahi kākāpō kua aituātia – kia ora ai tērā kākāpō.

He kōrero whakahē
Ākonga O

Kia ora te whānau. E tautoko ana ahau i ōku hoa i te taha i ahau...
Anei te kaupapa mō tēnei wā: Ahakoa te utu me whakaora i te kākāpō.
Mā wai e utu? Mā mātou? Mā mātou hoki. He nui atu ngā kaupapa hei tirohanga mā tātou. Ki au nei, he moumou moni ki te tiaki i tētahi manu kāore anō tātou kia kite. Ki ōku nei whakaaro, me titiro tātou ki te rapu oranga mō tātou te tangata i te tuatahi. Kei kōnā ētahi o Ngāi Tāua te tangata e noho kāina kore ana. Tuarua, he aha te tino pūtake o te oranga o te Kākāpō? Ki a koe, ki a koe rānei, ki ahau hoki.
Me huri ki tērā o ngā whakataukī, "He aha te mea nui o te ao? – He tangata, he tangata, he tangata." Kāore e kī, "He kākāpō, he kākāpō, he kākāpō." Ko ērā kōrero e mōhio ana kē ahau mō tēnei tīma, te tīma whakahē.

Te reo o te ākonga

Ka pai te raupapa me te tūhono i ngā whakaaro.
He mōhio ki te whakaatu i te 'pūtake' me te 'hua'.
Kei te kitea anō tēnei mea te whakaaro whaitake.
Te whakamahi i te kōrero 'manu tipua' hei whakaahua i te kākāpō, arā hei whakanikoniko i ngā kōrero.
Kua tīkina atu he whakataukī āhua hāngai tonu pērā i, "He aha te mea nui o te ao?", hei tautoko i tana whakaaro, hei whakanikoniko i ngā kōrero.
Kei konā ōna anō hapa (pēnei i 'mātou' mō 'tātou', me te whakamahi hē i te whakahāngū, "me tiakina mātou i tēnei manu".

Ki runga

Ngā hononga ki te marautanga

Pūtaiao i roto i te Marautanga o Aotearoa

Te whenu horopaki: Ō Mataora
Taumata 5: Te Rea

Ngā whāinga paetae

Ka taea e te ākonga te:

2. tūhura me te whakamārama ngā urutaunga tinana, ngā urutaunga oropi me ngā urutaunga whanonga o ngā rauropi i roto i tō rātou ake taiao (pēnei i ngā pūnaha tinana e whakamahia ana e ngā kararehe hei rapu, hei hopu kai, hei kūnatu kai, hei kawe, hei penapena kai; te pou tohu rohe, te whanonga pāpori; te ahotakakame, te rerewai, te tukuwai)

6. rangahau tētahi take taiao o Aotearoa ka whakamārama i te take me mahi tahi tātou hei atawhai i a Papatūānuku (pēnei i ngā tāpui wai, i te tūkinotanga o te wai, i te horo whenua).

Pūtaiao i roto i te Marautanga o Aotearoa, wh. 26

Ngā whenu whakauruuru

1. Te whakawhanake i ngā uara me ngā waiaro Māori o te ākonga ki te pūtaiao kia:
   • whai whakaaro ki te manaaki, ki te tiaki i te taiao
   • rongo ia i te whatumanawa, i ngā mamae, i ngā nawe e patu nei i tōna ao, kia taea e ia te rapu, te kite ngā huarahi hei whakatikatika
   • pūaha tōna hinengaro, kia manawanui hoki ia.
2. Te whakawhanake i ngā pūkenga tūhura o te ākonga mā te:
   • whakawhiti whakaaro me te whakarite patapatai e tika ana, e hāngai ana ki te rangahau pūtaiao
   • kimi mōhio mai i ngā rorohiko, i ngā kuputohu me ngā whakarārangi aha noa.

Ngā putanga ako

Kia whakamārama te ākonga i ngā āhuatanga pū o te kākāpō, me tōna tūnga ki roto i te ao nei.
Kia kohikohi, kia whakamāori mōhiotanga te ākonga mai i ngā matatiki whānui, kia wānanga hoki i ngā āhuatanga rerekē o tētahi take pūtaiao.
Kia whakamahi te ākonga i ōna mōhiotanga hei tautoko i tāna e tautohe ana.

He akoranga kē atu

Ka taea anō tētahi kōwae ako pēnei mō ētahi atu hanga kua mōrearea te noho, pērā i te wētāpunga, i te aihe o Hector, i te pīngao/pīkao, i te kōwahi ngutukākā rānei.
He tirotiro i ētahi pōpokorua kia kitea ai ngā wehewehenga mahi i roto i tō rātou papakāinga. He whakatauriterite i ngā niho kaiota ki ngā niho kaikiko kia mōhiotia ai he aha ā rātou kai.
Ka rangahau i tētahi take tiaki taiao e hāngai ana ki te rohe, pērā i te tūkinotanga o ngā wai, te ngāhorohoro o te whenua i ngā mahi huke, hāhau hinu, hāhau kapuni rānei te pūtakenga, ka pūrongorongo i ngā kōrero ka puta ake ki tētahi hui a te whānau.

He rauemi

Te Tāhuhu o te Mātauranga. (1996). Pūtaiao i roto i te Marautanga o Aotearoa. Te Whanganui-a-Tara: Te Pou Taki Kōrero.

Me whakamahi mōhiotanga mai i te ao whānui: ko te whakamāori i aua mōhiotanga tētahi o ngā āhuatanga nui o te ako i te pūtaiao i tēnei taumata, i Te Rea, me ngā taumata i tua atu. He maha tonu ngā kōrero mō te kākāpō i Te Papa Atawhai (DOC), i ngā rīpene ataata o Wild South, i runga hoki i te Ipurangi.

TKI Mātauranga Māori

Putanga tā o tēnei tauaromahi (PDF, 597kb)

Ki runga