TKI global navigation

Ngā Tauaromahi o Aotearoa Papakainga Tauaromahi Assessment homepage
Papakāinga tauaromahi Te Reo Māori

Te Reo Māori

Mā te Pouako

Te pūtakenga

Mā te pouako
He tāhū reo Māori

E hīpoki ana tēnei whārangi i ngā take e rārangi mai ana. Pāwhiria te hononga e tika ana ki te haere ki te take e hiahia ana koe:

Ngā momo tauira tuhituhi i tautuhia

Ko ngā tauira kei tēnei kōpaki tauaromahi i tautuhia mai i te whenu tuhituhi. E whā ngā momo tuhinga.

  1. He Tuhinga Rotarota
  2. He Tuhinga Paki – He Kawenga Kōrero
  3. He Tuhinga Paki – He Hokinga Whakaaro
  4. He Tuhinga Reta

Kāore anō kia whakaritea ētahi tauira mō te whenu kōrero me te whenu whakaatu, nō te mea e tamariki tonu ana ngā āhuatanga katoa o te ako i roto i te reo Māori.

He māherehere tauaromahi – Ngā momo

Kotahi te māherehere hei tautoko i ngā kura me ngā pouako ki te whakahāngai i ngā mahi a ngā ākonga, ahakoa he aha te whenu, ki te kōeke e tika ana, e ai ki Te Reo Māori i roto i te Marautanga o Aotearoa. Ko te māherehere kei tēnei puka e whakaatu ana i te whenu tuhituhi, waihoki hei whakaatu ki ngā pouako i ngā momo tuhinga mō ia kōeke.

Ki runga

He tāhū – Whakakōeke

Ko ēnei tāhū e whakaatu ana i te tirohanga whānuitanga mō te whenu tuhituhi mai i Te Reo Māori i roto i te Marautanga o Aotearoa (wh 45–47). Ko ngā tinō āhuatanga reo kei ngā tāhū i ahu mai i te tipu haere o te mōhio o te ākonga ki te tuhituhi me ngā tino pūkenga tuhituhi i roto i te reo Māori.

1. He tāhū tuhituhi – He rotarota

E whitu ēnei tuhinga. Ko ngā reo e kitea ana ko te reo whakangahau, reo tāruarua, reo auau, reo whai manawataki. Nā te mea he reo whakangahau e taea ana te whakamahi i ngā wāhanga o te tinana kia rite ki te haka, ki te poi, ki te waiata-ā-ringa. Koia nei te Māori o te Māori. Ahakoa ko te kī a te marautanga reo Māori hei te Kōeke Tuawhā rā anō te tautuhi i ngā momo tuhinga e tīmata ana te rongo o te tamaiti i te pao, i te waiata, i te rotarota, i te orooro mai i a ia i te kōpū, nō reira me whai tonu, me ako tēnei momo. Ka tīmata mai i ngā tuhinga i te Kōeke 1(i) tae atu ki te Kōeke 5. Nō reira, e whitu ngā rotarota:

  • Namu, Kōeke 1 (i)
  • Manu, Kōeke 1 (ii)
  • Motor Fluff, Kōeke 1 (iii)
  • Tangaroa, Kōeke 2
  • Wheke, Kōeke 3
  • Te Motokā, Kōeke 4
  • Te Pō Harowīni, Kōeke 5

2. He tāhū tuhituhi – He reta

E rima ēnei tuhinga. Ko ngā reo e kitea ana ko te reo whakawhiti whakaaro, reo whakawhanaunga, reo tohetohe, reo inoi. Kei ēnei tauira hoki te whakaatu i tētahi āhua tino Māori, arā, te tāpirihanga o te kīwaha me te whakataukī. Ka tīmata ēnei mai i te Kōeke 1(iii) tae atu ki te Kōeke 5. Nō reira, e rima ngā reta:

  • Waimarie, Kōeke 1(iii)
  • Roimata, Kōeke 2
  • Korirā, Kōeke 3
  • Mā te Reo ka Puta ai ko te Mana, Kōeke 4
  • E te Ētita, Kōeke 5

Ki runga

3. He tāhū tuhituhi – He paki: He hokinga whakaaro

E rima ēnei tuhinga. Ko ngā reo e kitea ana i ēnei tuhinga ko te hokinga kōrero a te kaituhi mō tētahi mahi i kitea, otirā, mōna ake me ōna kare ā-roto. He tauira tēnei e whāia ana i roto i ngā kura huri i te motu i muri tonu i ngā kōrero o te wā ia ata, ia ata.

Ka tīmata ēnei mai i te Kōeke 1(iii) tae atu ki te Kōeke 5. Nō reira, e rima ngā paki hokinga whakaaro:

  • Pāpā, Kōeke 1(iii)
  • Ngā Mōwhiti o Taku Kuia, Kōeke 2
  • Tā Māua Haere ko Aroha, Kōeke 3
  • Tōku Tino Whakamā, Kōeke 4
  • Tōku Hoa Piripono, Kōeke 5

4. He tāhū tuhituhi – He paki: He kawenga kōrero

E rima ēnei tuhinga. Ko ngā reo e kitea ana ko te reo whakamārama i tētahi paki, i tētahi mahi i roto ake i te reo o te kaituhi. Nō reira, he reo kanohi kitea ka tāpiri atu ai ngā ariā o te reo, ngā kare ā-roto, ngā tūmahi, ngā tūāhua hoki.

Ka tīmata ēnei mai te Kōeke 1(iii) tae atu ki te Kōeke 5. Nō reira, e rima ngā paki kawe kōrero:

  • Mahuika, Kōeke 1(iii)
  • Te Rua Taniwha, Kōeke 2
  • Takaparawha, Kōeke 3
  • Me Ū Tonu, Kōeke 4
  • I Taku Kitenga, Kōeke 5

Ki runga

Ngā wāhanga o ngā tāhū tuhituhi – Whakakōeke

Ngā tino āhuatanga reo

Ko ngā tino āhuatanga reo hei āwhina ki te whakarite i ētahi o ngā paearu mō te tuhituhi. Kei te kura anō te whakarite i ngā tino āhuatanga reo hei ako ā-kura, ā-reanga rānei. Ehara i te mea me mahi ngā āhuatanga reo katoa i te wā kotahi heoi, mā te kura e tohu ā-rua wiki, mō ētahi ā-toru wiki, mō ētahi, ā-wāhanga rānei. Wawe ana te kitea, pai ana te aroturuki haere i ngā whanaketanga ki ngā āhuatanga reo e hāngai ana. Me haere tahi te ako i te reo me ngā tikanga i roto i te akoranga Māori; kia mōhio ai te ākonga he tikanga tō te kōrero, he tikanga tō te kīwaha, he tikanga tō te āhua o te whakaputa kōrero. Kia mau tonu tēnā rohe, tēnā hapū, tēnā tangata ki tōna ake tikanga, ki tōna ake reo ā-iwi. Huri i te motu kua tipu he tikanga ā-kura, tikanga ā-whānau i roto i ētahi hapori noho tāone. He kaha ngā whānau o ēnei momo kura ki te whakapiki i te reo me ōna āhuatanga katoa. Nā reira, kei ēnei tāhū ētahi whanaketanga mō ngā mahi tuhituhi kei tēnei puka. Ki te whakarite te kura i āna ake tāhū, tērā ka āhua rerekē ētahi o ngā āhuatanga reo. Heoi, kei te whāinga tonu a te kura te tikanga.

Putanga tā o tēnei tauaromahi (PDF, 65kb)

PDF help Printing tip

Ki runga