TKI global navigation

Ngā Tauaromahi Marautanga o Aotearoa Papakainga Tauaromahi Assessment homepage
Papakāinga tauaromahi Tikanga ā Iwi

Tikanga ā-iwi

Taumata

Te Whakaritenga Pāpori

He Hui Raupatu

Mā te pouako
He tāhū Tikanga ā Iwi


Tā tēnei mahi e whakaatu ana

E whakaatu ana tēnei tuhinga i te pakirehua. Koinei ngā whakaaro o Te Rina mō ngā kōrero i rongohia me ngā mea i kitea e ia.

Whāinga paetae 1

Ka taea e te ākonga te whakaatu i te whakaritenga o ngā pūnaha Kāwanatanga, me te whakaawenga o ēnei i te oranga o te tangata.

Ki runga

Te arotahi

Te rapu tōkeke pāpori.

Ngā mōhiotanga

Ka taea e te ākonga te:

  • whakamārama i te taonga i whakarērea mai a Te Kooti Arikirangi Te Turuki
  • whakaatu i te take i hui ai a Ngāti Haka/Patuheuheu ki te Kāwanatanga.

Ngā māramatanga

Ko ētahi māramatanga tērā pea ka puta:

  • kei tēnā hapū, kei tēnā iwi ōna ake whakapono
  • i ētahi wā, ka taea e ngā hapū me ngā whānau te tū kotahi i runga i te whakaaro kotahi
  • he wā anō, ka hua ake ngā taonga tuku iho hei painga mō te hapū, mō te iwi.

Ki runga

Ngā hononga o ngā ariā matua ki te tāhū

  1. 1.1 Ngā ariā ā-hapū, ā-iwi, ā-rōpū rānei

    • E mārama ana a Te Rina ki ngā whakahaerenga a te Rōpū Whakamana o te Tiriti oWaitangi. (a)
  2. 1.2 Te whai wāhi atu ki te hapū, ki te iwi, ki te rōpū rānei

    • E mōhio ana a Te Rina ka whai wāhi tōna hapū ki te whakaputa i ō rātou tangi, i ō rātou maioha mō ngā whenua i raupatuhia i Waiohau. (e) (i)
  3. 1.3 Ngā mea e hiranga ana

    • E whakaatu ana ngā tuhinga a Te Rina kua rongo ia i ngā tino tangi, i ngā tino mamae o tōna hapū mō ngā whenua i raupatuhia. (o)
He rīpoata mō te uiui pātai.

He rīpoata mō te uiui pātai.

Te pakirehua

Te whakaū anga pakirehua

  • Nā te pouako, rātou ko ngā ākonga i hanga ōhia manomano, i raupapa haere, i tuhi hoki i ngā take i puta ake. Ka whakarite rātou i ētahi huarahi hei whakatau i tā ngā ākonga e pīrangi ai.

Te kohikohi me te whakatakoto mōhiohio

  • I haere a Te Rina mā ki te whakarongo ki ngā kōrero o te hui raupatu. Ia rā i whakawhiti kōrero rātou ko te pouako, ka tīmata ngā tuhinga kōrero. Ka whakahokia ngā tuhinga kōrero ki te kāinga whakatakoto ai, rangahau ai, tuhituhi ai, kia tau ō rātou whakaaro.

Te tukatuka mōhio

  • I whakawhiti kōrero a Te Rina ki ōna hoa kura, ki ōna pakeke hoki kia mau ai te hōhonutanga o te kaupapa o te raupatu, arā hoki, ngā tangi me ngā mamae o te hapū me te iwi.

Te whakatatū tūmomo kōrero tika

  • Kua tino mārama a Te Rina ki ngā hōhonutanga o ngā kōrero pono o tōna hapū, pēnei i Te Houhi me te taonga o Te Umutāoroa.

    (Kua whakaatu mā te pikitia.)

Te whakawhiti matatau i ngā kitenga

  • I tuhia e Te Rina ētahi whakaaro waitara ki tōna tuhinga roa.

He kupu taka

ahurea culture
arotahi focus
manako manapori democratic ideas
manawapou life-blood
maioha deep regards or feelings
ōhia manomano brainstorm
pakirehua inquiry
raupatu(-hia, -tia) confiscated
taonga whakarere iho = tuku iho treasures passed on
tōkeke pāpori social justice
whakaaro waitara abstract thinking

Ki runga

Te horopaki ako

Ko tā te pouako, he whakatō ki roto i ngā ākonga ngā kōrero, ngā tikanga me te ahurea o kui mā, o koro mā, te manawapou o te Māori.

I hiahia tēnei pouako kia mōhio ngā ākonga ki ētahi o ngā whakaritenga a ngā Kāwanatanga o mua me te awenga o ēnei whakaritenga ki te hapū o Ngāti Haka/Patuheuheu. Ka hui te Rōpū Whakamana i te Tiriti o Waitangi ki Waiohau. I haria ngā ākonga e te pouako ki taua hui, ki reira whakarongo ai, kohikohi kōrero ai. Mā te arotahi o ngā ākonga ki ngā āhuatanga, e taea te whiwhi oranga. Mā te pakirehua, mā te ōhia manomano, ka puta ake ngā take, kātahi ka raupapahia.

I haere tahi ngā ākonga ki te hīkoi i ēnei whenua me te mōhio kua waipuketia a Te Umutāoroa e ngā wai o Te Aniwhenua. I whakawhiti kōrero rātou ko te pouako, ka tīmata ki te tuhituhi. Ka whakahokia ngā tuhinga ki te kāinga kia āta whakatakotohia, kia rangahaua, kia tuhia kia tau ai ngā whakaaro.

I whakawhiti kōrero a Te Rina ki ōna hoa kura, ki tōna whānau, ki tōna kuia kia pūmau tonu a ia ki te hōhonutanga o te kaupapa, te whenua raupatu.

Ki runga

He matapaki

Pouako: Ko wai mā i haere mai ki te hui?
Ākonga: Te Rōpū Whakamana i te Tiriti, te Karauna, he hapū o Ngāti Haka/Patuheuheu. I haere mai wētahi o ngā tāngata o te Rohe Pōtae o Tūhoe ki te tautoko i a rātou.
Pouako: He aha te take i haere mai te Rōpū Whakamana i te Tiriti ki te hui?
Ākonga: I haere mai rātou ki te hui nā te hiahia o Ngāti Haka/Patuheuheu kia whakahokia mai te whenua o Te Houhi ki a rātou.
Pouako: Mēnā kāore te Kāwanatanga e aro atu ki a koutou o Ngāti Haka/Patuheuheu, ka pēhea ki a koutou?
Ākonga: Ka whawhai tonu mātou, ngā hapū o Ngāti Haka/ Patuheuheu kia whakahokia mai ō mātou whenua.
Pouako: He aha ōu whakaaro mō tēnei momo hui?
Ākonga: He pai tonu, nā te mea ka whakawhitiwhiti kōrero ngā hapū ki Te Rōpū Whakamana i te Tiriti me te Kāwanatanga, kia rongo ai rātou i ō mātou hiahia me ō mātou wawata.

Ki runga

Ki hea i nāianei?

Kia tipu tonu tēnei ākonga, me arotahi ki:

  • te rangahau i ētahi atu kaupapa tōkeke pāpori, ā ētahi atu iwi taketake, i te ao whānui
  • te tūhura i ngā huarahi whakatau i ngā whakaaro whakararu kei waenga i ngā manako manapori
  • te Hīkoi Nui o Aotearoa.

Ki runga

Ngā hononga ki te marautanga

Te wāhi me te taiao

Ka taea e te ākonga te:

  • whakaatu i ngā wāhi me ngā taiao e noho hiranga ana ki tētahi tino hapori me tētahi tino iwi, ā, me te whakamārama i te take e hiranga ai (T5, WP2e).

Ki runga

He rauemi

http://www.waitangi-tribunal.govt.nz/scripts/reports/reports/958/20442F50-2318-45AA-894C-BF3E2306DF86.pdf

http://www.waitangi-tribunal.govt.nz/scripts/reports/reports/958/644424E1-06C1-4B17-9170-6A5C77692107.pdf

TKI Mātauranga MāoriTKI Mātauranga Māori

Putanga tā o tēnei tauaromahi (PDF, 669KB)

PDF help Printing tip

Ki runga