TKI - Assessment: Exemplars: Maori: Tikanga ā Iwi

Ngā Tauaromahi Marautanga o Aotearoa

Tikanga ā-iwi

Te Ao Hurihuri

He Maioha

Te horopaki ako Ngā hononga ki te marautanga Ki hea i nāianei?

Tā tēnei mahi e whakaatu ana

E whakaatu tēnei pikitia i te pakirehua. Koinei te whakapuakitanga o ngā mōhiotanga o ōna ingoa.

Whāinga paetae 1

Ka taea e te ākonga te whakaatu i ngā tūāhua hiranga o ō rātou ake oranga.

Ki runga

Te arotahi

Te whakanui i te ingoa o te tangata.

Ngā mōhiotanga

Ka taea e te ākonga te:

whakamārama nō hea ōna ingoa
whakaputa kōrero o te tikanga o ōna ingoa.

Ngā māramatanga

Ko ētahi māramatanga tērā pea ka puta:

he mea nui, whakahirahira tēnei mea te ingoa
ka tuku karakia ētahi tāngata i te whānautanga mai o te pēpi.

Ki runga

Ngā hononga o ngā ariā matua ki te tāhū

1.1 Ngā ariā ā-hapū, ā-iwi, ā-rōpū rānei
- E mārama ana a Tamaora he tino tamaiti ia nā tōna whānau me tōna hapū.
1.2 Te whai wàhi atu ki te hapū, ki te iwi, ki te rōpū rānei
- E mōhio ana a Tamaora i tapaina ia ki ngā ingoa o tōna pāpā rāua ko tōna koro. E mōhio ana anō ia, i tapaina ia ko Immanuel, i runga i te pūmautanga o ōna mātua ki te Atua.
1.3 Ngā mea e hiranga ana
- E whakaatu ana ngā tuhinga a Tamaora i tana koanga ngākau mō ana ingoa whakahirahira.

He kōrero mō tōna ingoa.

Pawhiri mai mō te tuhinga kōrero.

Te pakirehua

Te kohikohi me te whakatakoto mōhiohio

I whakawhiti kōrero a Tamaora mā me te pouako, kia mārama ai te tikanga o te whakaingoa whare, tangata rānei.

Te whakamahi pātai

I tuku pātai a Tamaora ki ōna mātua. I tuhi whakamārama tōna māmā mō ngā tikanga o ōna ingoa.

Te tukatuka mōhiohio

I whakawhiti kōrero rāua ko tōna pouako. I whakarite tuhituhi rāua.

Te whakatau kōrero whānui

E mōhio ana a Tamaora he tikanga kei ōna ingoa. I tapaina ia ki ēnei ingoa i runga i te aroha o ōna mātua ki te Atua, ki tōna pāpā, ki tōna tipuna me te āhua o tōna tipu i te kōpū o tōna whaea.

(Kua whakaatu mā te pikitia.)

Te whakawhiti kitenga

I tā a Tamaora i tōna āhua hei tautoko i ngā kōrero mō ōna ingoa.

He kupu taka

ahurea	culture
arotahi	focus
koanga (ngākau)	joyful (heart)
kōpū	womb
maioha	special prayer of welcome for a newborn child
manawapou	life-blood
tapaina	named, called
tūāhua hiranga	significant event
whakahirahira	great, highly important
whakapuakitanga	expression

Ki runga

Te horopaki ako

Ko tā te pouako, he whakatō ki roto i ngā ākonga ngā kōrero, ngā tikanga, me te ahurea o kui mā, o koro mā, te manawapou o te Māori.

Mai i te kaupapa, Nō hea ngā ingoa Māori? Ka rapu mōhiohio a Tamaora i te kāinga. Ka pātai atu ki ōna pakeke he aha te tikanga o ōna ingoa. Koinei ngā tīmatanga kōrero mā ngā ākonga katoa.

Arā noa ake ngā tikanga i puta mai, anei ētahi:

ko ngā tūāhua e pai mai ki te whānau
ko te ātaahua o te tangi o te kupu
he maumaharatanga ki ngā tīpuna
he karakia maioha.

Ka tā pikitia rātou hei tāpiri atu ki ngā maharatanga o ō rātou ingoa.

Ki runga

He matapaki

Pouako:	Nā wai i hoatu ō ingoa ki a koe?
Ākonga:	Māmā. Pāpā.
Pouako:	Nō hea ō ingoa?
Ākonga:	Nō tōku Pāpā. Nō te Atua.
Pouako:	He aha i tapaina ai koe e tō māmā ki ēnei ingoa?
Ākonga:	Kia rite taku ingoa ki ērā o tōku koro me tōku pāpā.
Pouako:	Ki ōu whakaaro, he aha tātou i hoatu ai he ingoa whānau ki ā tātou tamariki?
Ākonga:	Kei ngaro.