TKI global navigation

Ngā Tauaromahi Marautanga o Aotearoa Papakainga Tauaromahi Assessment homepage
Papakāinga tauaromahi Tikanga ā Iwi

Tikanga ā-iwi

Taumata

Te Wāhi me te Taiao

Ngā Pou Whenua

Mā te pouako
He tāhū Tikanga ā Iwi


Tā tēnei mahi e whakaatu ana

E whakaatu ana tēnei mahi i te pakirehua me te whakatau kaupapa pāpori. Koinei ngā mōhiohio i kohia e Rangitaia mai i tōna hapū.

Whāinga paetae 1

Ka taea e te ākonga te whakaatu i ngā whakaawenga o ngā mahi a te tangata i te wāhi me te taiao, ā, me te whakaawenga o ēnei āhuatanga i te tangata.

Ki runga

Te arotahi

Te whakaatu hononga ki ētahi wāhi hiranga.

Ngā mōhiotanga

Ka taea e te ākonga te:

  • whakamārama i te take e noho hiranga ai ētahi wāhi ki tōna hapū me tōna whānau
  • whakamārama i ōna hononga ki aua wāhi hiranga.

Ngā māramatanga

Ko ētahi māramatanga tērā pea ka puta:

  • ko te whakapapa hei here atu i te tangata ki tōna hapū, tūrangawaewae hoki
  • he maha ngā whānau e whai hononga ana ki ēnei wāhi hiranga.

Ki runga

Ngā hononga o ngā ariā matua ki te tāhū

  1. 2.1 Ngā ariā ā-hapū, ā-iwi, ā-rōpū rānei

    • E mārama ana a Rangitaia ki ngā wāhi hiranga o tōna rohe me ngā whakaawenga o ōna mātua tīpuna ki aua wāhi. (a) (e) (i)
  2. 2.2 Te whai wàhi atu ki te hapū, ki te iwi, ki te rōpū rānei

    • E mōhio ana a Rangitaia ki ētahi o ngā kōrero tuku iho o tōna hapū mō ēnei wāhi hiranga, arā, he wāhi tapu, he kāinga noho tawhito, he wāhi mahi kai. (o)(u)
  3. 2.3 Ngā mea e hiranga ana

    • E whakaatu ana a Rangitaia kei te mau tonu tōna hapū i ngā āhuatanga māori, āhuatanga ahurea o ēnei wāhi. (n)
Ko ngā wāhi hiranga o te iwi.

Ko ngā wāhi hiranga o te iwi.

Pawhiri mai mō te tuhinga kōrero.

Te pakirehua

Te kohikohi me te whakatakoto mōhiohio

  • I kohikohi mōhiohio a Rangitaia i ōna haerenga ki ngā marae i Te Puna, i Raropua. I mau i a ia ngā ingoa o ngā wāhi hiranga o tōna hapū me ētahi o ngā kōrero i kōrerohia e ōna pakeke.

Te tukatuka mōhiohio

  • I whakawhiti kōrero a ia ki te pouako me ōna hoa kura mō ngā āhuatanga o ngā wāhi hiranga, pēnei i ngā wāhi noho, ngā wāhi tapu, ngā mahi a ngā tīpuna, ngā kai o ētahi o aua wāhi me ētahi atu kōrero tuku iho.

Te whakatau kōrero whānui

  • E mōhio ana a Rangitaia i te take i noho hiranga ai ēnei wāhi ki tōna hapū me tōna iwi. Ka taea e ia te whakamārama i ētahi o ngā kōrero hōhonu o ēnei wāhi.

Te whakawhiti kitenga

  • I whakaraupapatia e Rangitaia ngā wāhi hiranga mai i te awa o Wairoa, heke haere ki Tahataharoa, huri haere i te ākau ki Oikemoke, ki Waipā, ki Raropua, tae noa atu ki Waikaraka.

    (Kua whakaatu mā te pikitia.)

Te whakatau kaupapa pāpori

Te whakarite ā-rōpū

  • Ka whakatū whakaari ngā ākonga, mai i ngā tuhinga a te pouako, hei whakaatu atu i ngā nekeneke haere a tētahi whānau pūkeko mai i te awa o Wairoa ki Waikaraka. E whakaatu ana tēnei whakaari i ngā hononga ki ngā tino wāhi.
Ngā pou whenua.

Ngā pou whenua.

He kupu taka

āhuatanga ahurea cultural features
āhuatanga māori natural features
ahurea culture
arotahi focus
hiranga significant
mahere whenua land map
manawapou life-blood
pakirehua inquiry
pou whenua landmarks
raupatu whenua confiscated land
wāhi hiranga significant places
whakaawenga influences
whakatau kaupapa pāpori social decision making

Ki runga

Te horopaki ako

Ko tā te pouako, he whakatō ki roto i ngā ākonga ngā kōrero, ngā tikanga, me te ahurea o kui mā, o koro mā, te manawapou o te Māori.

I hiahia te pouako kia mōhio ai ngā ākonga he aha i noho hiranga ai ngā tino wāhi o tō rātou hapū. Ka whakairi te pouako i tētahi mahere whenua o Te Puna. Ka whakaatu atu a ia i ngā wāhi hiranga. Ka haria ngā ākonga ki te torotoro haere i ēnei wāhi, ki te noho hoki ki ētahi o ngā marae.

I whakamahia te pakirehua hei tūhura he aha i noho hiranga ai ēnei tino wāhi. I te mutunga ko ngā kōrero, ka hangaia e ngā ākonga tētahi mahere whenua nui. Ka tāpiri atu ngā whakamārama. I ako pātere rātou e hāngai ana ki Te Puna. I rangahau rātou i ngā pakiwaitara o reira, kātahi ka tā pikitia whakapiripiri hei tautoko. Ka tuhia tētahi whakaaro whakakao i ngā mōhiotanga e te pouako.

I tā pikitia a Rangitaia hāngai ana ki aua tino wāhi me ngā mōhiohio i mau i a ia.

Ki runga

He matapaki

Pouako: He aha ētahi o ngā wāhi hiranga ki tō hapū?
Ākonga: Ko Tahataharoa, ko Oikemoke, ko Raropua, ko Waipā, ko Waikaraka.
Pouako: He aha e kīai he wāhi hiranga ēnei?
Ākonga: Nō te mea he tapu ētahi, he tino tawhito ērā wāhi.
Pouako: Mehemea ka kore e tiakina aua wāhi, ka pēhea ana?
Ākonga: Ka raruraru aua wāhi. Ka hokona ngā whenua, ka whakatū he whare ki aua wāhi.
Pouako: Ki ōu whakaaro me pēhea te tiaki i ēnei wāhi?
Ākonga: Me whakapai i ēnei wāhi. Kaua e mahi kino.

Ki runga

Ki hea i nāianei?

Kia tipu tonu tēnei ākonga, me arotahi ki:

Ki runga

Ngā hononga ki te marautanga

Te wāhi me te taiao

Ka taea e te ākonga te:

Ki runga

He rauemi

Borell, A. (2004). Kua ngaro a pīpī pūkeko. Te Puna School. Tauranga. (Unpublished).

Ngātai, A. (1996). Ngā pakiwaitara o Tauranga Moana. Hamilton: University of Waikato School Support Services.

Parekōwhai, G. (2005). Hine Kahu Whero. He Kohikohinga 28. Te Whanganui-a-Tara: Te Pou Taki Kōrero Whāiti.

Stokes, Evelyn. (1980). Stories of Tauranga Moana. Occasional Paper No 9. Hamilton: Te Whare Wānanga o Waikato, Centre for Māori Studies and Research.

TKI Mātauranga MāoriTKI Mātauranga Māori

Putanga tā o tēnei tauaromahi (PDF, 691KB)

PDF help Printing tip

Ki runga