TKI global navigation

Ngā Tauaromahi Marautanga o Aotearoa Papakainga Tauaromahi Assessment homepage
Papakāinga tauaromahi Tikanga ā Iwi

Tikanga ā-iwi

Taumata

Te Wāhi me te Taiao

Te Awahou

Mā te pouako
He tāhū Tikanga ā Iwi


Tā tēnei mahi e whakaatu ana

E whakaatu ana tēnei mahi i ngā tukanga o te whakatau kaupapa pāpori me te tūhuratanga uara. Koinei tētahi huarahi whakatau a Rata ki te raruraru kua pā ki tōna hapū o Ngāti Rangiwewehi.

Whāinga paetae 1

Ka taea e te ākonga te whakaatu i te titiro me te whakamahi a ngā rōpū rerekē i te wāhi me te taiao.

Ki runga

Te arotahi

Te whakatau raruraru.

Ngā mōhiotanga

Ka taea e te ākonga te:

  • whakamārama i te take e hui ai te kaunihera ā-rohe o Rotorua ki Te Awahou
  • whakamārama i ngā take i whakahē ai a Ngāti Rangiwewehi i te tango wai i te awa o Te Awahou
  • tāutu i ngā rokohanga o te mahi tango wai a te kaunihera ā-rohe.

Ngā māramatanga

Ko ētahi māramatanga tērā pea ka puta:

  • “Ko tātou ngā kaitiaki o te taiao. Ko tā tātou, ko te koha atu ki ngā whakatipuranga”
  • he mea nui tonu kia āta whiriwhirihia te take
  • he rerekē ngā tirohanga ā te tangata
  • ka ngaro te mauri o te whenua, ka mahue mai ki a tātou te ātākura.

Ki runga

Ngā hononga o ngā ariā matua ki te tāhū

  1. 1.1 Ngā ariā ā-hapū, ā-iwi, ā-rōpū rānei

    • E mārama ana a Rata he rerekē te titiro a te kaunihera ā-rohe o Rotorua ki tā Ngāti Rangiwewehi. Ki a ia tonu, ko tōna hapū te kaitiaki o Te Awahou, ehara i te kaunihera ā-rohe o Rotorua. (a)
  2. 1.2 Te whai wāhi atu ki te hapū, ki te iwi, ki te rōpū rānei

    • E mōhio ana ia, ko te tirohanga a te Kaunihera ā-Rohe o Rotorua, ko te tango wai hei whāngai atu ki Rotorua whānui. Ko te tirohanga a te hapū, he hononga tō rātou ki te awa, he oranga kei roto i taua awa mō te ao Māori, ehara i te mea mō te tinana anake. Ko tāna, me mutu te tango wai. (e)
  3. 1.3 Ngā mea e hiranga ana

    • E whakaatu ana ngā tuhinga a Rata i te oranga tinana, i te oranga wairua kei roto i te awa. Ka ngaro te wai, ka ngaro te whakapapa, ka ngaro te tangata. (i)
Me mutu te tango wai.

Me mutu te tango wai.

Te whakatau kaupapa pāpori

Te tāutu take me ētahi raru o te pāpori

  • Kei te mōhio a Rata kāore a Ngāti Rangiwewehi e rata ki te whakataunga a te kaunihera ā-rohe o Rotorua ki te tango wai i Te Awahou. Kāore rātou i whitiwhiti kōrero ki te hapū.

Te whakawhanake hiraunga

  • Kei te mōhio ia he maha ngā kōrero tuku iho a te hapū mō Te Awahou. Ka raru te awa, ka raru te oranga tinana me te oranga wairua o te tangata.

Te kōwhiri i tētahi whakahau me te whakamana i taua kōwhiringa

  • I tuhi reta a Rata ki te komiti whakahaere o te kaunihera ā-rohe o Rotorua. Ko ana whakahau, me whakamutu te mahi tango wai a te Kaunihera. Mēnā kāore rātou e rata ki tēnei kōrero me haere atu rātou, kia kaua rātou e hoki mai.

    (Kua whakaatu mā te pikitia.)

Te whakamārama i ō rātou ake uara

  • Ko Pekehaua te tipua o Ngāti Rangiwewehi. Ko Te Awahou te mimi o Pekehaua. Koinei te hononga ki te whakapapa o Rata. Koinei ngā kōrero tawhito. Kaua e tangohia te wai, kei ngaro te whakapapa. Ka whakairo kore.

Te tūhurutanga uara

Te homai take e whai ai te tangata i tētahi uara

  • Kei te mōhio a Rata ka kore he wai, ka kore he kāinga mō Pekehaua, ka kore he kai mā te iwi, ka mate hoki ko te hinengaro. Kua ngaro te mauri o te whenua, ka mahue mai ki a tātou te ātākura.

He kupu taka

ahurea culture
arotahi focus
ātākura shadow
manawapou life-blood
papa kōhatu stonefields
pāpuni dam
rokohanga consequences
tūhuratanga uara values exploration
whakaara ake raise up
whakaawenga infl uences
whakairo kore = whakatau kaupapa unknown geneology
pāpori social action

Ki runga

Te horopaki ako

Ko tā te pouako, he whakatō ki roto i ngā ākonga ngā kōrero, ngā tikanga, me te ahurea o kui mā, o koro mā, te manawapou o te Māori.

I whakawhiti kōrero te pouako rātou ko ngā ākonga mō ngā tautohenga i waenganui o te hapū o Ngāti Rangiwewehi me te Kaunihera o Rotorua. E hiahia ana rātou ki te tango wai mai i te awa o Te Awahou hei whāngai atu ki te rohe whānui o Rotorua. I haere ngā ākonga ki Te Awahou ki te whakarongo ki ngā kōrero tuku iho mō Pekehaua rāua ko Hinerua. Ka mārama ngā ākonga ki ngā whakaawenga o ngā mahi a te Kaunihera i te wāhi me te taiao, me te whakaawenga o ēnei āhuatanga ki a rātou o Te Awahou.

Ka tuhia e Rata he reta hei whakaara ake i te kaunihera ā-rohe o Rotorua.

Ki runga

He matapaki

Pouako: Nō hea ō mōhiotanga mō Pekehaua?
Ākonga: Nō tōku kuia. Nā tōku kuia i kōrero mai ki ahau. Kei te kōhanga ia e mahi ana. Ka waiata ia mō Pekehaua rāua ko Ngāti Rangiwewehi. He rite tana waiata ki te whakapapa, “Ko ngā mimi o Pekehaua.”
Pouako: Ko wai mā i āwhina i a koe?
Ākonga: Ko Whaea Tamara. I haere mai a Koro Toro ki te marae ki te kōrero ki a mātou i ngā kōrero e pā ana ki te awa. I kōrero anō ia mō ā rātou haerenga ki te awa ki te kaukau.
Pouako: He aha ētahi atu kōrero mō Pekehaua?
Ākonga: Ko Pekehaua te taniwha o te awa o Awahou. Ko ia te kaitiaki o te awa me te iwi. Mēnā ka pīrangi tētahi atu ki te whānako i tētahi rawa a te iwi, ka pūkana ōna karu, ka mataku tērā tangata.

Ki runga

Ki hea i nāianei?

Kia tipu tonu tēnei ākonga, me arotahi ki:

  • te taurite i ngā mahi a te kaunihera ā-rohe o Rotorua ki ngā mahi a ētahi atu kaunihera ā-rohe, pērā i ngā whakahaerenga o:
    • te kaunihera ā-rohe o Whakatane ki te pāpuni i Matahina
    • te kaunihera ā-rohe o Tāmaki ki ngā papa kōhatu o Otuataua
  • te rangahau he aha pea ētahi o ngā whakaawenga o ēnei mahi ki ngā tāngata whenua, arā:
    • te kawe atu i te wai ki ngā tāone nui
    • ngā whakapikinga o ngā tāke whenua
    • te hekenga o te wai
    • te kore kai i ngā awa.

Ki runga

Ngā hononga ki te marautanga

Te whakaritenga pāpori

Ka taea e te ākonga te:

  • whakaahua i ngā tukanga ka whakamahia e ngā rōpū hei whakarite tikanga, hei whakarite ture rānei. (T3, WP2e)

Te ao hurihuri

Ka taea e te ākonga te:

  • tauira i ngā huarahi hei āwhina i te tangata kia mārama ai ia ki a ia anō, mā te mōhio pai ki ngā āhuatanga o mua e pā ana ki a ia. (T2, WP1e)

Ki runga

He rauemi

www.corrections.govt.nz/public/pdf/naku/aug2004ruatekaumawha.pdf

http://cber.bio.waikato.ac.nz/Lakes_web/Rotorua_inflows.html

Te Awahou.

Te Awahou.

TKI Mātauranga MāoriTKI Mātauranga Māori

Putanga tā o tēnei tauaromahi (PDF, 587KB)

PDF help Printing tip

Ki runga