TKI - Assessment: Exemplars: Maori: Tikanga ā Iwi

Ngā Tauaromahi Marautanga o Aotearoa

Tikanga ā-iwi

Te Whakaritenga Pāpori

Te Hangarua Para

Te horopaki ako Ngā hononga ki te marautanga Ki hea i nāianei?

Tā tēnei mahi e whakaatu ana

E whakaatu ana tēnei tuhinga i te pakirehua, te tūhuratanga uara, me te whakatau kaupapa pāpori. I mahi ā-rōpū ēnei ākonga ki te whakarite pātai, ki te kohikohi mōhiohio, me te tātari i ngā raraunga i kohia e rātou.

Whāinga paetae 1

Ka taea e te ākonga te whakaatu i ōna mōhiotanga me ōna māramatanga o te whakaritenga a te tangata i a ia anō, hei urupare ki te mātātaki, ki te mōrearea.

Ki runga

Te arotahi

Te urutau ki ngā ritenga me ngā ture hou.

Ngā mōhiotanga

Ka taea e te ākonga te:

whakamārama i te hāngaitanga o ā rātou mahi hangarua para ki ngā ritenga
whakaahua i ngā painga o te hangarua para
whakaahua i ngā uara me ngā waiaro o ngā whānau ki te hangarua para.

Ngā māramatanga

Ko ētahi māramatanga tērā pea ka puta:

me hangarua para kia ora tonu a Papatūānuku
i ētahi wā, he uaua ki ētahi te urutau ki ngā ritenga me ngā ture hou.

Ki runga

Ngā hononga o ngā ariā matua ki te tāhū

1.1 Ngā ariā ā-hapū, ā-iwi, ā-rōpū rānei
- E mārama ana a Kelly mā ki ngā ritenga me ngā ture a te Kaunihera ā-Rohe mō te hangarua para kia noho ātaahua a Papatūānuku.
1.2 Te whai wàhi atu ki te hapū, ki te iwi, ki te rōpū rānei
- E mōhio ana ngā ākonga mai i te pārongo i kohia e te kura, he mea uaua tonu te whai haere i ngā ritenga me ngā ture o te hangarua para.
1.3 Ngā mea e hiranga ana
- E whakaatu ana tēnei tuhinga, ā te wā pea, ka wāia ngā ākonga me ngā whānau ki tēnei āhuatanga hou.

He rīpoata mō te uiui pātai.

Te pakirehua

Te hanga pātai

I whakarite pātai ngā ākonga mō tā rātou uiuinga.

Te kohikohi me te whakatakoto mōhiohio

I uiui ngā pakeke o te hapū whānui tonu.

Te tukatuka mōhiohio

I hui tahi ngā ākonga ki te pānui me te tātai i ngā whakautu.

Te whakawhiti kitenga

I whakaritea mā ētahi o rātou e whakarāpopoto, e tā kauwhata.

(Kua whakaatu mā te pikitia.)

te tūhuratanga uara

Te whakamārama i te take i rerekē ai ngā uara

Mai i ngā whakautu, i kitea e rātou kua waia haere ngā whānau ki ngā mahi hangarua para.

Te whakamārama i ngā pūtake o ētahi uara rerekē

He pērā anō ngā uara. Kua huri ngā whakaaro o ētahi tāngata ki te tiaki i a Papatūānuku, kia kaua e moumou i ngā hau-ā-pāpā.

Te whakamārama i te huarahi e whakaae ai, e tau ai

He maha ngā whānau kua aro ki tēnei kaupapa, te hangarua para. He kaupapa whakaora i a Papatūānuku.

Te whakatau kaupapa pāpori

Te kōwhiri i tētahi whakahau me te whakamana o taua kōwhiringa

I whakatauritengia ngā ākonga te hangarua para ki te kura. I tā rātou i ētahi tohu whārangi mō te pānui pukapuka.

He kupu taka

ahurea	culture
arotahi	focus
hangarua = tukurua	recycle
hau-ā-pāpā	resource from the earth
hapori	community
manawapou	life-blood
mātātaki	challenge
mōrearea	crises
ngā ritenga me ngā ture	rules and legislation
pakirehua	inquiry
para	rubbish
urupare	response
urutau	adapt
whakatau kaupapa pāpori	social decision making

Ki runga

Te horopaki ako

Ko tā te pouako he whakatō ki roto i ngā ākonga ngā kōrero, ngā tikanga me te ahurea o kui mā, o koro mā, te manawapou o te Māori.

He mahi hou te hangarua para ki te hapū o ngā ākonga. E rima marama noa iho te roa o tēnei mahi. I puta mai te whakaaro ki ngā ākonga me kohi pārongo rātou mō te āhua o te hangarua para ki ngā whānau. Ka whakarite pātai rātou, hei uiui ki ngā whānau, kātahi ka haere rātou ki te kohikohi whakautu. Ka whakahokia mai aua whakautu, ka tukatuka mōhiohio, ka whakawhiti kōrero rātou ko te pouako, kātahi ka tuhi he kōrero, ka tāngia he kauwhata hei whakaatu i ō rātou kitenga.

Ki runga

He matapaki

Pouako:	He aha ētahi o ngā mahi hangarua para i te kāinga, i te hapori rānei?
Ākonga:	He whakawehe i ngā pepa, ngā tīni me ngā kirihou.
Pouako:	He aha ētahi o ngā uauatanga ki te tangata?
Ākonga:	He uaua te hangarua para ki ētahi nā te mea he mahi hou tēnei. He tere hōhā ētahi. Kāore e taea e ētahi te hari i ā rātou para ki te wāhi para mehemea kei te kati ngā kēti.
Pouako:	Ki ōu whakaaro, he aha ngā tino hua ka puta mai i tēnei mahi?
Ākonga:	Ko te tiaki i a Papatūānuku me ngā hau-ā-pāpā.
Pouako:	He aha ōu whakaaro mō ngā ture me ngā ritenga a te Kaunihera ā-Rohe mō te hangarua para?
Ākonga:	He pai. Me tiaki i ngā hau-ā-pāpā. Ka kore, ka mate a Papatūānuku.

Kaua e maka rāpihi.

Ki runga

Ki hea i nāianei?

Kia tipu tonu tēnei ākonga, me arotahi ki:

te rangahau i ētahi ritenga me ētahi ture
te tuhi reta ki te Kaunihera ā-Rohe hei whakahē i ngā ture me ngā ritenga mō tētahi kaupapa
te urupare ki te Kaunihera ā-Rohe ki te whakahē i ngā ture me ngā ritenga mō tētahi kaupapa.