TKI - Assessment: Exemplars: Maori: Tikanga ā Iwi

Ngā Tauaromahi Marautanga o Aotearoa

Tikanga ā-iwi

Te Ao Hurihuri

Te Kuhu i Ahau

Te horopaki ako Ngā hononga ki te marautanga Ki hea i nāianei?

Tā tēnei mahi e whakaatu ana

E whakaatu ana tēnei tuhinga i te whakamahinga a Kahurangi i te tūhuratanga uara.

Whāinga paetae 1

Ka taea e te ākonga te whakaatu i ngā tūāhua hiranga o ō rātou ake oranga.

Ki runga

Te arotahi

Te kuhu i a koe i ngā wā panoni.

Ngā mōhiotanga

Ka taea e te ākonga te:

whakaputa whakaaro mō ētahi panoni i pā mai ki a ia
whakaahua i ētahi huarahi hei urutau ki te panoni.

Ngā māramatanga

Ko ētahi māramatanga tērā pea ka puta:

kāore e tau te ngākau ki te panoni
mā te whānau te ngākau e whakatau
i ētahi wā, mā ētahi atu koe e āwhina i te wā panoni.

Ki runga

Ngā hononga o ngā ariā matua ki te tāhū

1.1 Ngā ariā ā-hapū, ā-iwi, ā-rōpū rānei
- E mārama ana a Kahurangi ki ētahi panoni i pā mai ki a ia me tōna whānau. Ko te nuku whare tētahi, ko te whiwhi pēpi hou tētahi.
1.2 Te whai wàhi atu ki te hapū, ki te iwi, ki te rōpū rānei
- E mōhio ana a Kahurangi kua nuku atu ia i te kāinga o tōna kuia. E mōhio ana ia nā te whiwhi whare hou o tōna whānau, kātahi rawa a ia ka whiwhi i tōna ake rūma moe.
1.3 Ngā mea e hiranga ana
- E whakaatu ana ngā tuhinga a Kahurangi e kore e taea e māmā te huri i te ira o te pēpi ki tāna e hiahia ana.

Ka nuku whare te whānau.

Pawhiri mai mō te tuhinga kōrero.

Te tūhuratanga uara

Te homai take e whai ai te tangata i ētahi uara

Ahakoa kāore a Kahurangi e hia nuku atu i te whare o Nanny, ka āwhina tonutia ngā tāngata hiki taputapu. Nā te mahi tahi, ka rata ia, ka tau ōna whakaaro. Ka hia noho ki tō rātou whare hou.

Te whakamārama i ōna ake uara

Ahakoa i hiahia pēpi kōtiro a Kahurangi, i whānau kē mai he tāne, kātahi ia ka tangi. Ka kī atu tōna māmā, kāore e taea te whakarerekē i te ira o te pēpi. Ka tau ōna whakaaro, ka huri atu ki te tiaki i a Himiona, ka harikoa tōna ngākau.

(Kua whakaatu mā te pikitia.)

He kupu taka

ahurea	culture
arotahi	focus
ira o te pēpi	baby’s gender
manawapou	life-blood
nuku = neke	to move
pākihi	business
pakirehua	inquiry
panoni	change
te kuhu i a koe i ngā wā panoni	coping with change
tūāhua hiranga	significant events
tūhuratanga uara	values exploration
urutau	adapt
whakaawenga	influences

Ki runga

Te horopaki ako

Ko tā te pouako, he whakatō ki roto i ngā ākonga ngā kōrero, ngā tikanga, me te ahurea o kui mā, o koro mā, te manawapou o te Māori.

I pānui tahi te pouako rātou ko ngā ākonga i te pukapuka, Annie rāua ko Marama. I tāutu rātou i ētahi panoni i pā atu ki a Annie, ki a rātou hoki, me ngā huarahi i kuhua e ia i aua wā pā. Koinei ētahi panoni i pā atu ki runga i a Kahurangi, me ngā huarahi i kuhuna e ia i aua wa.

Ki runga

He matapaki

Pouako:	He aha tētahi panoni kua pā mai ki runga ki a koe?
Ākonga:	I nuku mātou ki tō mātou whare.
Pouako:	He aha ai koutou i neke whare?
Ākonga:	I hoko whare hou ōku mātua. Kāre au i hia nuku, kāre au i hia wehe i ōku tīpuna.
Pouako:	Nā te aha koe i whakarata?
Ākonga:	I haere ahau ki te kite i te whare hou. Kite ahau i tōku ake rūma moe. Ka hari katoa au. Mā mātōu ko ōku whanaunga i āwhina i ngā kaihiki i a mātou taputapu.
Pouako:	I whai huarahi koe hei kuhu i a koe?
Ākonga:	Āe, he rahi ngā huarahi, ko te mahi tahi me ōku whanaunga. Kāre i tawhiti atu tō mātōu whare i tō Nanny rā.

Ki runga

Ki hea i nāianei?

Kia tipu tonu tēnei ākonga, me arotahi ki:

te whakataurite i ōna panoni ki ngā panoni a ētahi atu ākonga
te uiui ākonga ki tētahi pātai pēnei – “Mēnā ka … ka aha ana koe?”
te rangahau i ngā whakaawenga o ētahi mahi pākihi, ki te whenua, ki te ao Māori
te urutau ki ngā panoni i pā mai ki te iwi o Ngāti Tūwharetoa ki Kawerau i te tūhanga mai o Tāhimana.

Ki runga