TKI - Assessment: Exemplars: Maori: Tikanga ā Iwi

Ngā Tauaromahi Marautanga o Aotearoa

Tikanga ā-iwi

Te Ahurea me te Tuku Ihotanga

Te Papatipu o Horouta

Te horopaki ako Ngā hononga ki te marautanga Ki hea i nāianei?

Tā tēnei mahi e whakaatu ana

E whakaatu ana tēnei tuhinga i te pakirehua. Koinei ētahi o ngā mōhiohio i puta mai ki a Hukatai i tana haerenga ki ngā hapū o tōna iwi, i ana akoranga i te kura.

Whāinga paetae 1

Ka taea e te ākonga te whakaatu i te whakaatatanga o ngā hapori i ngā ahurea me ngā tuku ihotanga o ō rātou iwi.

Ki runga

Te arotahi

Te whakaputa i ngā kōrero tuku iho.

Ngā mōhiotanga

Ka taea e te ākonga te:

tāutu i ngā hapū o tōna iwi
whakamārama i ētahi o ngā kōrero tuku iho a ia hapū
whakamārama i tōna herenga ki ētahi atu tāngata.

Ngā māramatanga

Ētahi māramatanga tērā pea ka puta:

kei ngā kōrero tuku iho te whakapapa
mā te ako, ka mōhio
kei tēnā rohe, kei tēnā rohe āna ake kōrero tuku iho
he mea nui tonu kia puritia ngā kōrero tuku iho.

Ki runga

Ngā hononga o ngā ariā matua ki te tāhū

1.1 Ngā ariā ā-hapū, ā-iwi, ā-rōpū rānei
- E mārama ana a Hukatai kei ngā kupu o te pātere ētahi tino kōrero mō ngā maunga, ngā hapū, me ngā tīpuna o tōna rohe.
1.2 Te whai wàhi atu ki te hapū, ki te iwi, ki te rōpū rānei
- E mōhio ana ia he maha ngā hapū i heke mai i Horouta waka, arā, ‘Toitū atu rā i Te Tairāwhiti.’
1.3 Ngā mea e hiranga ana
- E whakaatu ana ngā tuhinga a Hukatai kei te mārama ia ki te tikanga o te pātere, ‘Te Papatipu o Horouta.’ Ka taea e ia te whakamārama i tōna pepehā, arā, ‘Ko Hikurangi te maunga, ko Waiapu te awa, ko Horouta te waka.’

Ko tōna pepehā.

Pawhiri mai mō te tuhinga kōrero.

Te pakirehua

Te whakamahi pātai

I āta whakaaro a Hukatai mō ētahi o ngā mōhiotanga e hiahiatia ana e ia.

Te kohikohi me te whakata koto mōhiohio

I ako ia i te pātere, “Ka Hoki Nei Au,” me te tikanga o ngā kupu. I mātakitaki i te kōpae mō ngā hapū o tōna iwi. Mai i ā rātou haerenga ki ngā rohe whānui o Ngāti Porou ka mau i a rātou ngā kōrero a ngā pakeke.

Te tukatuka mōhiohio

I tā pikitia, i whakarāpopoto i ngā ariā matua. I whakaputa ā-waha a Hukatai ētahi o ōna mōhiotanga.

(Kua whakaatu mā te pikitia.)

Te whakatau kōrero whānui

E mōhio ana a Hukatai nō Te Tairāwhiti whānui tonu tēnei pātere, arā, “Toitū atu rā i Te Tairāwhiti.”

Ko te marae me te whare tīpuna.

Te whakawhiti kitenga

He pukapuka mahi tāna hei tuhi i ngā kōrero i rongo, i mau i a ia.

He māhere o te rohe o Horouta.

He kupu taka

ahurea	culture
ahu-3	3-dimension
hapori	community
hītori = kōrero tuku iho	history
manawapou	life-blood
pakirehua	inquiry
papatipu = whenua Māori	Māori land
tuku ihotanga	heritage

Ki runga

Te horopaki ako

Ko tā te pouako, he whakatō ki roto i ngā ākonga ngā kōrero, ngā tikanga, me te ahurea o kui mā, o koro mā, te manawapou o te Māori.

I mahi tahi ngā pouako e rua ki te whakarite kōwae whakaako. Ka whakarongo ngā ākonga ki ngā kōrero tuku iho a ngā pakeke. I āta titiro rātou ki te rohe o Te Tairāwhiti i runga i te mahere whenua o Te Ika-a-Māui, kia mōhio ai rātou ki ngā ingoa o taua rohe. I ako rātou i te waiata, “Te Papatipu o Horouta,” me ngā pūrākau tuku iho ā tēnā hapū, ā tēnā hapū. I takahi rātou i te papatipu o Horouta kia kite ā-kanohi, kia rongo ā-taringa i ngā kōrero a ngā pakeke. Ka hanga pā harakeke ahu-3 rātou hei whakaatu i te āhua o te whānau o tēnā, o tēnā. Ka tuhia ngā kōrero i mau i a rātou ki roto pukapuka mahi.

Ki runga

He matapaki

Pouako:	He aha ētahi o ngā kōrero mō te pātere nei?
Ākonga:	He kōrero mō ngā maunga, ngā hapū, me ngā tīpuna.
Pouako:	He aha koe e mōhio ai ko Horouta tō waka?
Ākonga:	Nā te mea ko tērā te waka a Pawa. I haere mai ngā tīpuna me Māui mā runga i te waka o Horouta.
Pouako:	Ki ōu whakaaro, he aha ngā hua ka puta mai i te ako pātere?
Ākonga:	Ka mōhio ki ngā hītori o te kāinga.
Pouako:	Ki ōu whakaaro, he aha ō tātou tīpuna i tito pātere ai?
Ākonga:	He pai nō rātou ki te waiata. Kia tere mau ngā kupu.