TKI global navigation

Ngā Tauaromahi Marautanga o Aotearoa Papakainga Tauaromahi Assessment homepage
Papakāinga tauaromahi Tikanga ā Iwi

Tikanga ā-iwi

Taumata

Te Wāhi me te Taiao

Te Waipuke

Mā te pouako
He tāhū Tikanga ā Iwi


Tā tēnei mahi e whakaatu ana

E whakaatu ana tēnei tuhinga i te pakirehua. I puta mai tēnei tuhinga i te waipuketanga o te motu mai i te horo whenua i Maraenui tae atu ki roto o Ngāti Porou. I pā hoki tēnei āhuatanga ki ngā iwi o Te Whakatōhea, Tūhoe, me Ngāti Awa.

Whāinga paetae 1

Ka taea e te ākonga te whakaatu i te take e neke haere ai te tangata ki wāhi kē, me ngā rokohanga o ēnei nekehanga ki te tangata me te wāhi.

Ki runga

Te arotahi

Te urupare ki te mōrearea.

Ngā mōhiotanga

Ka taea e te ākonga te:

  • whakaahua i ngā rokohanga o te waipuketanga ki te motu katoa
  • whakamārama me pēhea te urupare ki te mōrearea.

Ngā māramatanga

Ko ētahi māramatanga tērā pea ka puta:

  • i te wā mōrearea, he mea nui tonu kia aroha, kia āwhina tētahi i tētahi
  • i te wā mōrearea, kia wawe tonu te urupare ki ngā rokohanga me ngā pānga o te waipuke
  • me whakangūngū ki ngā tara-ā-whai.

Ki runga

Ngā hononga o ngā ariā matua ki te tāhū

  1. 1.1 Ngā ariā ā-hapū, ā-iwi, ā-rōpū rānei

    • E mārama a Kamaea nā te kaha o te waipuke i neke ētahi tangata ki ētahi wāhi kē. Ki te kore rātou e neke, ka raru. (a) (e)
  2. 1.2 Te whai wàhi atu ki te hapū, ki te iwi, ki te rōpū rānei

    • E mōhio ana ia e kore e taea e rātou te heri i ā rātou taputapu katoa ki ngā whare haumaru pēnei i ngā marae me ngā hōro. (i)
  3. 1.3 Ngā mea e hiranga ana

    • E whakaatu ana ngā tuhinga a Kamaea, i ngā wā mōrearea ka kimi huarahi te tangata hei whakaora i a ia, i tana whānau. I taratahi ētahi whānau, ā, nā rātou tonu i whakarite huarahi hei oranga mō rātou. (o) (u)
He kōrero mō te waipuke.

He kōrero mō te waipuke.

Te pakirehua

Te kohikohi me te whakatakoto mōhiohio

  • I pānui niupepa, i mātakitaki pouaka whakaata, i rongo kōrero a Kamaea i ngā pānga o te waipuke ki tōna rohe me ētahi atu wāhi.

Te tukatuka mōhiohio

  • I whakawhiti mōhio a Kamaea ki ōna hoa kura me tōnā pouako mō ngā pānga o te waipuke ki tōna whānau.

Te whakatatū tūmomo kōrero tika

  • E mōhio ana a Kamaea ka puta mai te aroha o te tangata i ngā wā mōrearea. Koinei ngā wā ka rongo, ka kite atu he aha kei te whatumanawa o te tangata.

    (Kua whakaatu mā te pikitia.)

Te whakawhiti matatau i ngā kitenga

  • I whakamaua e Kamaea ana kōrero ki te rorohiko kia ngāwari te pānui atu.

He kupu taka

ahurea culture
haumaru safe
horo whenua land subsidence, slip
karawhiuwhiutanga lashed, pounded
manawapou life-blood
mōrearea crises
nui = maha many
pakirehua inquiry
papa tongarewa flat land, plains
rokohanga consequences
rōpū kāwanatanga government bodies or agencies
taputapu personal belongings
taratahi = mohoao isolated
urupare response
waipuketanga flooding
wakatopatopa helicopter
whatumanawa innermost feelings and thoughts

Ki runga

Te horopaki ako

Ko tā te pouako, he whakatō ki roto i ngā ākonga ngā kōrero, ngā tikanga, me te ahurea o kui mā, o koro mā, te manawapou o te Māori.

I puta mai ngā kōrero mō tēnei kaupapa i ngā take o te wā, arā, te karawhiuwhiutanga o te motu i te marangai. I pānui ngā ākonga i ngā niupepa ā-rohe, ā-motu hoki. I kite anō rātou i te rokohanga mai o te mahi a Tāwhirimātea ki ētahi atu wāhi. I whakawhiti kōrero rātou mō ngā huarahi i whakamahi e te tangata ki te kuhu i a rātou i te wā mōrearea, me ō rātou nekehanga mai i ō rātou wāhi noho ki ētahi wāhi kē.

Ki runga

He matapaki

Pouako: He aha tētahi o ngā rokohanga o te waipuke?
Ākonga: Ko tētahi o ngā rokohanga o te waipuke, kāore e taea e tātou te puta atu ki te tāone ki te hoko kai.
Pouako: He aha ngā rokohanga o te waipuke ki a koutou, ngā whānau o Te Whānau-ā-Apanui?
Ākonga: He nui ngā kararehe o te pāmu i mate. I waipuketia ngā whare, ngā rori hoki, ā, he nui ngā whānau i neke ki ētahi atu wāhi.
Pouako: E mea ana ētahi, kāore anō kia pai te huarahi i Maraenui, ā, ka raru tonu ngā whānau i ngā wā mōrearea. He aha ōu whakaaro?
Ākonga: Ki ōku whakaaro, he pai te rori i Maraenui i tēnei wā engari i ngā rā tata kua pahure i horo te rori i reira.
Pouako: He pai ki a koe kia hanga huarahi hou?
Ākonga: Āe, nā te mea kāore anō kia pai taua wāhi i te rori. Ko runga noa iho te wāhi kua whakatikahia.

Ki runga

Ki hea i nāianei?

Kia tipu tonu tēnei ākonga, me arotahi ki:

  • te kohikohi kōrero mō te neke haere o te tangata ki wāhi kē i te wā mōrearea, me ngā rokohanga o ēnei nekehanga ki a rātou
  • te rangahau kōrero mō ngā whakaritenga a ngā rōpū kāwanatanga me ngā hua mā te hunga e raru ana
  • te rangahau i ngā rōpū e whai wāhi ana ki te āwhina i ngā tāngata i ngā wā mōrearea
  • te mātakitaki rīpene, te pānui kōrero mō te waipuketanga o Te Manawatū, o Tangiwai.

Ki runga

Ngā hononga ki te marautanga

Te whakaritenga pāpori

Ka taea e te ākonga te:

  • whakamārama pēhea ai te mahi ngātahi a te rōpū, a te takitahi, ki te whakatau i ngā mātātaki me ngā mōrearea. (T4, WP1o)

Te ao hurihuri

Ka taea e ngā ākonga te:

  • whakaahua i ngā tūāhua kua pā ki tētahi rōpū i roto o te wā. (T4, WP1a)

Taumata mātauranga ā-motu kua taea (NCEA)

Te mātauranga matawhenua māori, wāhanga 19671.

  • Te tāutu me te whakaahua i ngā tirohanga Māori ki te taiao.

Ki runga

He rauemi

Goddard, T K. (2004). Waipuketia. Toi te Kupu, 68.

www.niwa.co.nz/ncc/news/feb-floods

www.metservice.co.nz/default/index.php?alias=learningcentre

TKI Mātauranga MāoriTKI Mātauranga Māori

Putanga tā o tēnei tauaromahi (PDF, 582KB)

PDF help Printing tip

Ki runga