TKI global navigation

Ngā Tauaromahi Marautanga o Aotearoa Papakainga Tauaromahi Assessment homepage
Papakāinga tauaromahi Tikanga ā Iwi

Tikanga ā-iwi

Taumata

Te Ao Hurihuri

Te Whiti o Rongomai

Mā te pouako
He tāhū Tikanga ā Iwi


Tā tēnei mahi e whakaatu ana

E whakaatu ana tēnei tuhinga i te pakirehua. I tana haerenga ki Parihaka i kite whakamaharatanga, i rongo kōrero a Erina mō Te Whiti o Rongomai.

Whāinga paetae 1

Ka taea e te ākonga te whakaatu i te waihangatanga a ngā pūtake me ngā otinga i te oranga o te tangata.

Ki runga

Te arotahi

Te maumahara ki ngā kōrero tuku iho.

Ngā mōhiotanga

Ka taea e te ākonga te:

  • whakamārama i ngā mahi a Te Whiti o Rongomai rāua ko Tohu Kākahi
  • whakaputa i ngā take i raupatuhia ngā whenua Māori i Taranaki
  • whakamārama i ngā take i noho rongomau ai ngā iwi o Taranaki.

Ngā māramatanga

Ko ētahi māramatanga tērā pea ka puta:

  • i ētahi wā, he nui kē atu ngā hua o te rongomau i ō te riri me te whawhai
  • kei tēnā iwi, kei tēnā iwi ō rātou ake huarahi maumahara tangata rongonui
  • i ētahi wā, ka pai tonu ki ētahi tangata te tūpono ki te uru ki te whare herehere mō ō rātou whakapono.

Ki runga

Ngā hononga o ngā ariā matua ki te tāhū

  1. 1.1 Ngā ariā ā-hapū, ā-iwi, ā-rōpū rānei

    • E mārama ana a Erina ki ngā whakaawenga o te raupatu whenua ki ngā hapū o Taranaki. (a)
  2. 1.2 Te whai wàhi atu ki te hapū, ki te iwi, ki te rōpū rānei

    • E mōhio ana a Erina nā ngā mahi raupatu whenua a te Pākehā, ka whakahaua te iwi e ngā poropiti, kia tautohe i runga i te rangimārie. (e)
  3. 1.3 Ngā mea e hiranga ana

    • E whakaatu ana ngā tuhinga a Erina kei ngā karakia me ngā waiata a Te Kooti Arikirangi me ngā painga hei arahi i a rātou. (i)

TE WHITI O RONGOMAI

Tū ana tēnei tohu i Parihaka hei whakamaumahara-tanga i te tipuna rongonui o Taranaki, a Te Whiti o Rongomai. He poropiti a Te Whiti rāua ko Tohu Kākāhi. Ko te poropiti tētahi tangata ka kōrero te atua ki a ia, ka kōrero anō ia ki tētahi o āna iwi. Ko rāua ngā rangatira me ngā kaiārahi o Taranaki i te wā e raupatuhia ana ngā(a) whenua e te Pākehā. Muia ana te pā kāinga o Parihaka e te tangata, e ngā iwi o te motu e tautoko ana i a Taranaki. Kāre ngā iwi o Taranaki e mau pū ana, engari i(e) pakanga tonu rātou kia mau i a rātou a rātou whenua. Tokomaha rātou i mauheretia i Te Waipounamu, tokomaha rātou i mate.

I raupatuhia ngā whenua i Parihaka e ngā pākehā, ka pakanga ngā whānau o te iwi o Parihaka ki ngā hoea o te kāwanatanga. Rite tonu te mahi i Parihaka ki te mahi i te Whakatohea, Tūhoe. I murua e ngā Pākehā ngā whenua o Waioweka tae noa ki te whārua o Ruatoki.

Ko Te Kooti a Rikirangi tētahi poropiti e mōhio ana e ahau. Ko te Hāhi Ringatu tana hāhi. Kei waenganui te hāhi ringatu i tō mātou kura. Ka whakaakotia mātou i te kura(i) ki ngā waiata, hīmene, pānui me te waiata hei painga, hei ārahi i a mātou i roto i te ao.

He tohu maumaharatanga mō Te Whiti o Rongomai.

He tohu maumaharatanga mō Te Whiti o Rongomai.

Te pakirehua

Te kohikohi me te whakatakoto mōhiohio

  • I te haerenga o Erina mā ki Parihaka, ka rongo rātou i ngā kōrero mō Parihaka, me Te Whiti o Rongomai. Ka whai wāhi rātou ki te tuku pātai ki ngā pakeke i Parihaka.

Te tukatuka mōhiohio

  • I whakawhiti, i rangahau pūtake kupu, rātou ko te pouako, mō ēnei – poropiti, raupatu, mauhere, tokomaha.

Te whakatau kōrero whānui

  • Ko tōna whakatau, he rite te muru whenua i Taranaki ki te muru whenua i Te Whakatohea, i Tūhoe.

    (Kua whakaatu mā te pikitia.)

He kupu taka

ahurea culture
arotahi focus
kōhatu maumahara memorial stone
manawapou life-blood
mauhere (-tia) captured, imprisoned
muia swarmed (by people)
muru whenua plunder, steal, take by force
noho rongomau remain peaceful
ngā pūtake me ngā otinga cause and effect
pakanga battle, war, skirmish
pakirehua inquiry
poropiti prophet
raupatuhia confiscated
raupatu whenua taken by force, by an enactment of legislation
tautohe i runga i te rangimārie passive resistance
tokomaha numerous, many
whakaawenga influences
whakamaharatanga memorial
whakapūmau maintain
whakataurite compare

Ki runga

Te horopaki ako

Ko tā te pouako, he whakatō ki roto i ngā ākonga ngā kōrero, ngā tikanga, me te ahurea o kui mā, o koro mā, te manawapou o te Māori.

I haria Te Kura Mana Māori o Maraenui ki te takiwā o Taranaki toro haere ai. Ko tētahi o ngā toronga, ko te kite i te kōhatu maumahara o Te Whiti o Rongomai. I mua i tā rātou haerenga, ka whakarite pātai hei tuku atu ki ngā pakeke o Parihaka. I rangahau anō rātou i ēnei kupu – poropiti, te raupatu, te mauhere. Mā te pakirehua, ka mārama ngā ākonga ki ngā pūtake me ngā otinga o te raupatu whenua o Taranaki.

I te mutunga o tā rātou haerenga ki Taranaki i tuhia e Erina mō ētahi o ngā kōrero tuku iho.

Ki runga

He matapaki

Pouako: He aha ētahi o ngā mahi rongonui a Te Whiti o Rongomai?
Ākonga: He āwhina i ngā tāngata o Taranaki kia kore ai ō rātou whenua e raupatuhia e ngā Pākehā.
Pouako: He aha ngā iwi o Taranaki i kore ai i mau pū?
Ākonga: Nā te mea e kore rawa rātou e pīrangi ki te pakanga me te pū. Tino whakapono rātou ki te Atua. Māna tonu rātou e tiaki.
Pouako: He aha ai koe i kī, i kaha rātou ki te pakanga, ki te pupuri ki ō rātou whenua?
Ākonga: Nā te mea e kore rātou e pīrangi ai kia riro ki ngā Pākehā ō rātou whenua. Ka hokona e rātou ki ētahi atu tāngata.
Pouako: He aha ōu whakaaro mō ngā ture tango whenua a te Kāwanatanga?
Ākonga: He heahea. Nō mātou te takutai moana me te whenua.

Ki runga

Ki hea i nāianei?

Kia tipu tonu tēnei ākonga, me arotahi ki:

  • te ako i te waiata ’Tarakihi’. He waiata tēnei nō te haerenga atu o ngā hoia ki Parihaka
  • te rangahau i ngā tāngata rongonui i whakatū i ngā hāhi Māori
  • te rangahau i ngā tohu maumaharatanga o tōna iwi.

Ki runga

Ngā hononga ki te marautanga

Te whakaritenga pāpori

Ka taea e te ākonga te:

  • whakamārama pēhea ai te mahi ngātahi a te rōpū, a te takitahi, ki te whakatau i ngā mātātaki me ngā mōrearea. (T4, WP1o)

Te ao hurihuri

Ka taea e te ākonga te:

  • tauira i te take e maumaharatia ai ētahi tino wahine, tino tāne, tino tamariki rongonui o mua (T3, WP1a)
  • whakaahua i te takitahi me te rōpū nā rātou i kōkiri, i urupare ngā panoni. (T3, WP2a)

Ki runga

He rauemi

Binney, J. (1997). Ancestral voices: Māori Prophet Leaders. Sinclair, K. (Ed), The Oxford Illustrated History of New Zealand. Auckland: Oxford University Press.

Te Pou Taki Kōrero Whāiti. (2001). Parihaka. Te Wharekura 64. Te Whanganui-a-Tara.

Te Pou Taki Kōrero Whāiti. (1998). Parihaka. Whakahuihui Kōrero: Rīpene 4. Te Whanganui-a-Tara.

Te Pou Taki Kōrero Whāiti. (2006). Ngā Tohu o Parihaka. Toi Te Kupu 79. Te Whanganui-a-Tara.

www.pukeariki.com/en/stories/conflict/pacifistofparihaka.asp

TKI Mātauranga MāoriTKI Mātauranga Māori

Putanga tā o tēnei tauaromahi (PDF, 689KB)

PDF help Printing tip

Ki runga