Te Mātauranga Taiao me Pāngarau i roto i Te Marautanga o Aotearoa
Te Tau | Te Inenga | Te Āhuahanga | Te Taurangi | Te Tauanga
Hoki ki pāngarau
Te Tau
Ngā Whāinga o te Whenu
- Ki te whakapakari arotaunga tau, te āhua ki ōna whakaaturanga, me te rahinga o tāna i tohu ai.
Ngā tauira:
- Ngā pātai tau e pā ana ki te āhua o te mōkai a te ākonga. E hia ngā waewae/taringa/whatu o tāna mōkai?
- He tirotiro i te whakamahia o ngā ōrau e puta noa mai ana i ngā mahi o ngā rā, pēnei i te noho a te pāua/kina/tāmure/... ki tēhea paparanga o te wai.
- Ki te whakapakari i te hāngai me te tika, te mātau me te tū māia ki ngā mahi pāngarau ā-hinengaro, ā-pepa, ā-tātaitai rānei.
Ngā tauira:
- He whakamahi tātaitai hei whakaoti rapanga e pā ana ki tētahi kaupapa taiao, pēnei i te whakahau ki ngā tāngata e whiua atu ana ā rātou parahanga i runga i te papa whenua o te kura.
- Ki te whakapakari mōhiotanga, ki te whakaatu tata, ki te whakaawhiwhi me te mataara anō ki ngā whai takenga o roto mai i ngā otinga mai me ngā inenga.
Ngā tauira:
- Me mōhio te ākonga ki te āta whakatau tata, pēnei i tēnei: e hia ngā rākau kia whakatō i runga i tētahi puke?
Te Inenga
Ngā Whāinga o te Whenu
- Ki te whakawhāiti mōhiotanga me te arotau ki ngā pūnaha inenga, te whakamahia o ēnei me te mōhio ki
te whakamārama.
Ngā tauira:
- He torotoro, he whakatau tata, he ine horahanga, pēnei i tēnei: ko hea te wāhi pai hei whakatakoto māra rīwai. Pēhea nei te rahi, te roa, te whānui?
- He torotoro i te whakamahia o ngā āwhata ahu-2 hei ine raraunga kounga, pēnei i ngā waiaro o ngā tāngata ki ngā kaiao raweke ira.
- Ki te whakapakari kia tū māia kia matatau ki te rāwekeweke i ngā taputapu ine.
Ngā tauira:
- He hanga, he whakamahi taputapu ine wā aronga kē, pēnei i tēnei: me mahi mai tētahi pūrere turuturu wai, riringi oneone rānei hei ine i te takanga o te wā.
- Te hoahoa me te whakamahi tauira hei whakaoti rapanga ine i roto i ngā horopaki whaitake, pēnei i ngā kaupapa taiao.
- Ki te matapae, ki te tātai i ngā pānga mai o te taurangitanga me te pāpātanga o te whiti o ngā taurangi e whakaatuhia mai ana ki ngā tauira tātai māmā.
Ngā tauira:
- He whakamahi tikanga tuhi kauwhata, kimi tauwaenga hei torotoro pāpātanga, pāpātanga whiti rānei. Hei whakatauira, ko te pāpātanga parakino taiao
- He whakamahi, he tātai, he whakamāori pāpātanga i roto i ngā horopaki e whai take ana. Hei whakatauira, ko te pāpātanga pupuri, te koiora memeha o te paratupeka, te parakawhe, te waipiro rānei, i roto i te tinana o te tangata, te iratuki rānei o ētahi taonga o roto i te taiao.
Te Āhuahanga
Ngā Whāinga o te Whenu
- Ki te whai kia mōhio ki ngā pānga āhuahanga ahu-2, ahu-3, me te mōhio me te whai whakaaro ki ōna pānga mai ki te taiao.
Ngā tauira:
- He āta titiro, he naonao, he whāwhā i ētahi āhua, taonga rānei. Hei whakatauira, me tirotiro te āhua o ngā anga i te onepū.
- He whakamahi papanga o ia rā hei hanga taniwha, waka, kararehe, pūrere, aha kē rānei, ka matapaki ai i ngā āhua torotoroa, i kitea.
- He whakamahi kāpehu hei tautuhi ahunga mō tētahi haerenga i waenga i te kura.
- Ki te whai kia mārama ki ngā āhuatanga mokowā, kia mōhio, kia āhei ki te whakamahi i ngā āhuatanga hangarite, āhuahanga o ngā mea o ia rā.
Ngā tauira:
- Me tāutu i ngā torotoro hangarite o te taiao.
- He torotoro, he matapaki, he hanga i ngā āhua o roto mai i tōna anō ao, arā, ngā porohita, pororapa, tōrino e kitea mai ana i roto i te taiao.
- Ki te whakapakari mōhiotanga ki te whakamahi tauira āhuahanga hei huarahi hīraurau hōpara wā, hōpara mokowā.
Ngā tauira:
- Me whakaoti rapanga whaitake e whai wāhi mai ana ngā āhuatanga taunga. Ko tētahi horopaki mō tēnei ko tētahi take taiao.
Te Taurangi
Ngā Whāinga o te Whenu
- Ki te mōhio ki ngā hoahoa ngā pānga pāngarau te ao tūturu me te āhei ki te ahuwhānui mai i ēnei.
Ngā tauira:
- He torotoro i ngā pānga i waenganui i ngā āhuatanga o te taiao. Hei whakatauira, ko te pānga i waenganui i a Papatūānuku me te marama, i a Papatūānuku me Tama-nui-te-rā, i te wāhanga o te tau me te kaha o te tipu o ngā huawhenua.
- Ki te whakapakari mōhiotanga, ki te whakaaro waitara, ki te whakamahi i
ngā tohu, i te reo tohu, i ngā kauwhata,
i ngā hoahoa, ki te whakaahua, ki te whakaputa i ngā pānga pāngarau, i ngā aroaro me ngā arowhānuitanga.
Ngā tauira:
- He whakamahi, he tuhi, he whakaahua tauira taurangi i roto i ngā horopaki whaitake, me te whakamahi anō i ngā kupu, tohu rānei e tika ana. Ko tētahi horopaki mō tēnei ko tētahi take taiao.
- Ki te whakamahi tū māia i ngā kīanga taurangi hei hīraurau hopanga tūwaenga.
Ngā tauira:
- He whakamahi whārite hei whakaari pūāhua whaitake.
- He tuhi, he whakamāori kauwhata e whakaatu ana i ngā āhuatanga o ia rā.
Te Tauanga
Ngā Whāinga o te Whenu
- Ki te mōhio ki ngā raraunga tauanga
e hāngai ana hei kohikohi me te whakapakari i ngā pūkengatanga kohikohi, pūkengatanga whakahaere, ki te tātari raraunga, ki te whakatakoto, ki te whakarāpopoto pūrongo.
Ngā tauira:
- He torotoro i ngā whaitua oranga o ngā uri o Tangaroa. Me whakarōpū ēnei mea i runga anō i te nui, te momo, te āhua, te whānau, te whaitua noho, te aha kē rānei.
- I runga anō i te āhua o te rangi, me whakatakoto e te ākonga he matapae ki te āhua o te rangi āpōpō. Hei whakatauira, āe rānei ka ua, āe rānei ka whiti mai te rā, āe rānei ka hipokina te whenua e te hukapapa. Ka tau rānei te tohu.
- He whakarite i ngā momo manu, tipu, rau, ngārara i runga anō i te momo, te nui, te nui o ngā waewae, te tae, te aha kē rānei.
- He matapaki pūāhua e waia atu ana te ākonga, te whakatakoto pātai e pā ana ki taua pūāhua hei hōpara atu māna. Hei whakatauira: noho ai te nuinga o ngā Māori ki te tāone rānei, ki te tuawhenua rānei? Te āhua o te rangi i te marama o (mea).
- He kohi, he whakaatu raraunga tau mowaho ki ngā momo kauwhata e tika ana. Hei whakatauira: me torotoro haere tētahi uru rākau, ka whakauru atu ai i ngā raraunga ka puta ake ki te rorohiko. Ko tōna tikanga mā te rorohiko anō e
whawhe ngā raraunga i whakaurua atu kia oti ai he whakahoki ki ngā pātai pēnei i ēnei: e hia ngā momo rākau i kitea? Ko tēhea momo kaha te tipu i taua wāhi rā? He aha te momo tino teitei/tino hakahaka te tipu?
- Ki te whakamārama raruanga ā-ripanga, ā-hoahoa, ā-kauwhata o ngā momo katoa.
Ngā tauira:
- He āta tirotiro i te pai, i te hāngai, i te tika, i te aha kē rānei o ā ētahi atu whakaaturanga.
- He whakapakari i te mārama atu o te ākonga ki te hāngai, ki te hua o ngā otinga ka puta ake i tētahi hōpara taunga e pā ana ki tētahi kaupapa taiao.
- He āta whiriwhiri i ngā āhuatanga kōhure i roto i ngā whakaari raraunga e pā ana i ngā ine mahana. Hei whakatauira: me tirotiro ngā mowaho, ngā rāpoi, te tānui, me whakatau tata te tau toharite me te tau waenga.
- He arotakenga i ngā whakamārama whakaari raraunga i roto i te pāpāho e pā ana ki tētahi take taiao.
- Ki te whakapakari mōhiotanga ki te whakatau tata i ngā tūponotanga me te whakamahi i ēnei āhua mō ngā matapae.
Ngā tauira:
- He whakamahi i te reo e hāngai ana ki tēnei mea, ki te tūponotanga. Hei whakatauira: ko ngā kupu rerenga pēnei i ēnei: kāore e kore ka taea, ka tino taea, tērā (pea) ka taea, e kore e taea, tino kore nei e taea, e pā ana ki ngā āhuatanga o te taiao.
- He whakamahi hoahoa rākau hei whakaatu i te katoa o ngā hua tērā ka puta i tētahi pāpono e pā ana ki tētahi kaupapa taiao.
- He whakarite, he whakatakoto pūrongo ā-waha, ā-tuhi rānei, me te whakamahi anō i ngā pūmanawa rorohiko i ngā wāhi e tika ana, e pā ana ki tētahi take taiao.
Hoki ki pāngarau
Back to top
Previous page |
Table of contents |
Next page
|


















|