'Tūrehu' aratohu mā te pouako
Ka kapi katoa i runga i tēnei whārangi ngā take e whai ake nei. Ki te heke haere ki tētahi pū take, pāwhiria te hononga e hāngai ana:
- Kupu whakataki
- Me pēhea tō whakamahi i ēnei aratohu
- Whāinga paetae
- Ngā kupu hou
- Ngā wheako
- Ētahi atu wheako
- Ngā tauira aromatawai
- Ngā tohu aromatawai
- Ētahi hononga e hāngai ana
Kupu whakataki
Nau mai ki ngā aratohu mā te pouako mō te pūrākau 'Tūrehu' i runga i te tauwhitiwhiti ‘He papa pānui’. Ko te tino whāinga o ēnei aratohu he tuku whakaaro me ngā tikanga tautoko, kia ngāwari ai tō whakatinana i te pūrākau 'Tūrehu' ki roto i tētahi kaupapa ako pānui.
Tērā te whānuitanga o ngā pūkenga ka whakaoreorehia e ngā ākonga ina whakamahi rātou i tēnei kaupapa tauwhitiwhiti, tae atu ki te pānui kia mārama ki te tikanga o te kōrero, te mātai, te whakatau wawe, te tautoko, te whakaahua, te whakamāori, me te whakaaro arohaehae.
Me pēhea tō whakamahi i ēnei aratohu
I hanga te tauwhitiwhiti 'He papa pānui' hei tautoko i tō kaupapa ako pānui i tō akomanga.
Kei roto i ēnei kupu aratohu:
- he hononga ki te marautanga
- he papakupu
- he tohu aromatawai
- he wheako me ngā ngohe
- he hononga ki ētahi atu rauemi pānui.
Tērā pea ka māmā ake tō mahi, ki te pānui koe i te pūrākau mai i te tauwhitiwhiti (kei roto i te tauwhitiwhiti tētahi tānga o te pūrākau, he ngāwari ki te tango ā-rorohiko), me te whakaatu i te pūrākau ki ō ākonga, ki tō rōpū pānui rānei i mua atu i te whakamahi i ngā āhuatanga tauwhitiwhiti.
Ākuanei pea e hāngai ana te kaupapa o te pūrākau ki tētahi kaupapa whānui e āta tirohia ana e tō akomanga, e te whānau ākonga rānei i tēnei wā. Ki te tiki atu koe i ngā whakaaro mai i ēnei kupu aratohu, hei tautoko i te kaupapa whānui e whakatinanatia ana i tō akomanga, ka ngāwari ake pea te tutuki i ō whāinga.
Ka taea pea te whakatinana i te papakupu i te taha o tēnei tauwhitiwhiti hei whakawhānui i te puna kupu a ngā ākonga.
He āwhina pea kei roto i ngā hononga i te mutunga o ēnei tuhinga, ā, ka ngāwari ake te mahi ki te pānui koe i aua kōrero tautoko i mua i te whakatakoto i te pūrākau ki mua i ō ākonga.
Whāinga paetae
Reo torohū: Pānui – Whāinga paetae
Kōeke: 3
- Ka taea e te ākonga te tīpako mai me te pānui ngā tuhinga, hei whakangahau, hei whakaea hoki i ngā kaupapa kua whakaritea.
Te Reo Māori i roto i te Marautanga o Aotearoa, wh.41.
Reo torohū: Pānui – Ngā pūkenga
Kōeke: 3
- Ko te tīpako mōhio mai i ngā tuhinga māmā hei whakaea i tētahi kaupapa motuhake.
- Ko te tīpako i ngā ariā matua mai i ngā pānui.
Te Reo Māori i roto i te Marautanga o Aotearoa, wh.43.
Ngā kupu hou
Anei e rārangi ake nei ētahi o ngā kupu hou e whakamahia ana i te pūrākau 'Tūrehu'.
| Ahi kōpae | campfire Kei te kā te ahi kōpae, hei tunu kai. |
| Anga | to focus on something Me anga atu te titiro ki ngā whetū i te rangi. |
| Hamumu | mumble Kaua e hamumu te kōrero. |
| Hapori | community Koinei te hapori Māori o Poneke. |
| Haumarutanga | protection, security Ko ngā hiwi te haumarutanga o te tāone o Poneke. |
| Hūnuku | to shift (from one house to another) Kua hūnuku mātou mai i tētahi whare, ki tētahi. |
| Kāpeka | scene He ātaahua te kāpeka e tirotiro nei ia. |
| Kiritea | light skinned He kiritea te hunga patu tohorā. |
| Kī taurangi | statement I kī taurangi te Pirimia mō ngā mahi mātauranga. |
| Kōioio | obstinate Kātahi te tamaiti kōioio ko tērā. |
| Koropiko | kneel E koropiko nei i raro i ngā rākau. |
| Mao | clearing weather Kua mao te rā. |
| Maru | loom, large Maru ana te whenua i te tangata. |
| Marutanga | shadows Kia whiti mai te rā ka kitea ngā marutanga o ngā rākau. |
| Mātirotiro | stare He mātirotiro te mahi a te ruru koukou. |
| Ninihi | move stealthily He ninihi te haere o te kaiwero. |
| Pātaria | allure, entice Ka pātaria e ia ngā manu mā te parāoa. |
| Pōteretere | drift about backwards and forwards E pōteretere mai ana tētahi waka ama. |
| Puare | hole in something He puare kei ōku tōkena. |
| Pūareare | hollow He pūareare te kōauau. |
| Pūataata | transparent He pūataata te āhua o te petipeti. |
| Rorotu | put to sleep by means of a spell Ka rorotuhia mātou e te tohunga. |
| Tāhei | wear anything suspended from the neck He ātaahua ngā tāhei e iri nei i to kakī. |
| Taupae | ridge of a hill Ngā rākau kei te taupae o ngā hiwi. |
| Tauraki | to dry out Taurakihia ngā tuna ki runga i te raina. |
| Tāwara | murmur, hum Kei te rongo koe i te tāwara o te waka whakatopa. |
| Tāwhaowhao | driftwood Arā ngā tāwhaowhao e takoto mai rā i te takutai. |
| Tioro | scream He kino ngā tamariki ki te tioro. |
| Tīraha | sit back, lie flat He pai ki ahau te takoto tīraha i runga hōpa. |
| Tiu | to glide Titiro ki ngā manu e tiu ana i te rangi. |
| Tīwhiri | clue He tīwhiri tēnei. |
| Totea | to salt Totea mai ngā kai. |
| Toua | stoke, to stoke the fire Toua mai te ahi kōpae. |
| Toutou | to dunk into liquid He pai te toutou pihikete ki te kapu tī. |
| Tuakiri | personality He tuakiri, anō tā tēnā tangata, tā tēnā tangata. |
| Tuari | share out He tuari kai te mahi a ngā kaiako. |
| Tūpono | come across Ka tūpono atu rāua ki tētahi wahine purotu. |
| Tūrākai | set (backdrop) Ko ngā paemaunga te tūrākai i muri i tōku marae. |
| Urukehu | light haired He urukehu ngā makawe o te hunga o Tiamana. |
| Whakahaua | instructed Ka whakahaua rātou ki te kari i te rua. |
| Whakamomoka | move stealthily He whakamomoka te haere o te hunga haere pō. |
| Whāruarua | valley He whāruarua te rohe o Wainuiomata. |
| Whiro | a phase of the moon Ko Whiro te rā tuatahi o te marama. |
Ngā wheako
Ka taea e ngā ākonga te:
- whakatakoto i tētahi mahere o te wāhi e kōrerotia ana i te pūrākau nei, me te kāinga o te tūrehu, e ai ki ngā whakaaro o te ākonga
- tuhituhi i tētahi pūrākau mō ngā tūrehu, ānō kua tae ā-tinana te kaituhi ki tō rātou kāinga, kua noho tahi me rātou ki te mātakitaki i ā rātou mahi o ia rā
- tūhura i ētahi atu kararehe, patupaiarehe, taniwha, aha atu rānei nō ngā pūrākau o iwi kē, ka whakarite ai ki ngā tūrehu o te Māori
- hua i tētahi rāwekeweke hou, ko tāna mahi he whakaahua i te tūrehu ki te ao kia mōhiotia ai he mea pono te tūrehu
- tito i tētahi rotarota, i tētahi mōteatea, i tētahi whiti, waiata rānei mō te tūrehu
- hanga i tētahi pikitia pakitara nui o ngā tūrehu mō te rūma ako, mā te whakamahi i ngā rauemi ka kitea e rātou i te takutai.
Ētahi atu wheako
- He hanga tānga rīwai hei hanga i ētahi tapuwae nanenane ki te peita.
- Te hopu i te pūrākau hei whakaari reo irirangi, me whakaahua tāngata rerekē, whakamahia he kaitātaki pūrākau me ētahi atu tikanga whakaputa oro. Whakatangihia te pūrākau ki te akomanga.
- Mahia he 'pānui kimi tangata' o te tūrehu, e whakaahua ana i ō rātou āhuatanga me ā rātou ritenga o ia rā.
- Mahia he pūrongo pouaka whakaata, me te mea nei kua kitea he whakaahua kiriata tūturu o tētahi tūrehu. Kākahuria tētahi tangata, whakaahuatia ki te kāmera ataata, ānō he tūrehu rātou i tō rātou kāinga māori noa.
- Whakamāramatia katoatia ngā mahi nunui o ia rā o te tūrehu.
- Mahia te hōpare tūrehu ki te pepa mārō.
- Hangaia he kāinga tūrehu ki te papier mâché, e tū ana i ngā puke i roto i te kohu.
Ngā tauira aromatawai
Ka taea e te pouako me ngā ākonga te aromatawai i ngā pūkenga kua hua mai mā te:
- matapaki takitahi, ā-rōpū rānei i ā rātou whakautu ki ngā pātai mō te pūrākau
- taki anō i te pūrākau ki ā rātou kupu ake
- taki anō i te pūrākau ki tētahi papa pūrākau me ētahi rerenga whakamārama mō ia whakaahua.
Ngā tohu aromatawai
- Kua taea e ngā ākonga te kōeke tuatoru mēnā, ka taea e rātou te tīpako i ētahi wāhanga o te pūrākau 'Tūrehu' hei tautoko i ā rātou whakautu mō ētahi pātai whāiti.
E hāngai ana tēnei ki te pūkenga: ko te tīpako mōhio mai i ngā tuhinga māmā hei whakaea i tētahi kaupapa motuhake.
- Kua taea e ngā ākonga te kōeke tuatoru mēnā, ka taea e rātou te tīpako i ngā ariā matua o te pūrākau 'Tūrehu' me te tautoko i ā rātou whiringa.
E hāngai ana tēnei ki te pūkenga: ko te tīpako i ngā ariā matua mai i ngā pānui.
Ētahi hononga e hāngai ana
Kahukura and the net
http://www.maori.org.nz/Korero/?d=page&pid=sp56&parent=55
Menehune
http://en.wikipedia.org/wiki/Menehune
Te kuia tūrehu o te pō me āna mokopuna
http://www.critic.co.nz/showfeature.php?id=924
Miscellaneous myths
http://www.nzetc.org/tm/scholarly/tei-BesMaor-c3-8.html
Mataaho
http://www.maori.org.nz/Korero/?d=page&pid=sp61&parent=55
Patupaiarehe and tūrehu
http://www.tki.org.nz/r/nartam/LessonPlans/lppatu_m.php
Patupaiarehe,tūrehu and other inhabitants
http://www.teara.govt.nz/NewZealanders/MaoriNewZealanders/ FirstPeoplesInMaoriTradition/5/mi
Tauranga mythology
http://www.ngaiterangi.org.nz/page3.html