'Whaitere' aratohu mā te pouako
Ka kapi katoa i runga i tēnei whārangi ngā take e whai ake nei. Ki te heke haere ki tētahi pū take, pāwhiria te hononga e hāngai ana:
- Kupu whakataki
- Me pēhea tō whakamahi i ēnei aratohu
- Whāinga paetae
- Ngā kupu hou
- Ngā wheako
- Ētahi atu wheako
- Ngā tauira aromatawai
- Ngā tohu aromatawai
- Ētahi hononga e hāngai ana
Kupu whakataki
Nau mai ki ngā aratohu mā te pouako mō te pūrākau 'Whaitere' i runga i te tauwhitiwhiti 'He papa pānui'. Ko te tino whāinga o ēnei aratohu he tuku whakaaro me ngā tikanga tautoko, kia ngāwari ai tō whakatinana i te pūrākau 'Whaitere' ki roto i tētahi kaupapa ako pānui.
Tērā te whānuitanga o ngā pūkenga ka whakaoreorehia e ngā ākonga ina whakamahi rātou i tēnei kaupapa tauwhitiwhiti, tae atu ki te pānui kia mārama ki te tikanga o te kōrero, te mātai, te whakatau wawe, te tautoko, te whakaahua, te whakamāori, me te whakaaro arohaehae.
Me pēhea tō whakamahi i ēnei aratohu
I hanga te tauwhitiwhiti 'He papa pānui' hei tautoko i tō kaupapa ako pānui i tō akomanga.
Kei roto i ēnei kupu aratohu:
- he hononga ki te marautanga
- he papakupu
- he tohu aromatawai
- he wheako me ngā ngohe
- he hononga ki ētahi atu rauemi pānui.
Tērā pea ka māmā ake tō mahi, ki te pānui koe i te pūrākau mai i te tauwhitiwhiti (kei roto i te tauwhitiwhiti tētahi tānga o te pūrākau, he ngāwari ki te tango ā-rorohiko), me te whakaatu i te pūrākau ki ō ākonga, ki tō rōpū pānui rānei i mua atu i te whakamahi i ngā āhuatanga tauwhitiwhiti.
Ākuanei pea e hāngai ana te kaupapa o te pūrākau ki tētahi kaupapa whānui e āta tirohia ana e tō akomanga, e te whānau ākonga rānei i tēnei wā. Ki te tiki atu koe i ngā whakaaro mai i ēnei kupu aratohu, hei tautoko i te kaupapa whānui e whakatinanatia ana i tō akomanga, ka ngāwari ake pea te tutuki i ō whāinga.
Ka taea pea te whakatinana i te papakupu i te taha o tēnei tauwhitiwhiti hei whakawhānui i te puna kupu a ngā ākonga.
He āwhina pea kei roto i ngā hononga i te mutunga o ēnei tuhinga, ā, ka ngāwari ake te mahi ki te pānui koe i aua kōrero tautoko i mua i te whakatakoto i te pūrākau ki mua i ō ākonga.
Whāinga paetae
Reo torohū: Pānui – Whāinga paetae
Kōeke: 3
- Ka taea e te ākonga te tīpako mai me te pānui ngā tuhinga, hei whakangahau, hei whakaea hoki i ngā kaupapa kua whakaritea.
Te Reo Māori i roto i te Marautanga o Aotearoa, wh.41.
Reo torohū: Pānui – Ngā pūkenga
Kōeke: 3
- Ko te tīpako mōhio mai i ngā tuhinga māmā hei whakaea i tētahi kaupapa motuhake.
- Ko te tīpako i ngā ariā matua mai i ngā pānui
Te Reo Māori i roto i te Marautanga o Aotearoa, wh.43.
Ngā kupu hou
Anei e rārangi ake nei ētahi o ngā kupu hou e whakamahia ana i te pūrākau mō Whaitere.
| Ātahu | enchanted He wairua ātaahua tō te ngaru nei. |
| Kati ika | trap He mea hei hopu ika. He kupu anō tēnei mō te tawhiti. |
| Kātua | parent He kupu anō tēnei mō te matua. |
| Kōataata | shimmering, shining He ātaahua, he pīataata. |
| Pakau | wing He kupu anō tēnei mō te parirau. |
| Pōkenekene | deep, as in the 'deepest night', dark, as in the 'darkest night' He kupu taurite tēnei mō te pōuriuri. He kupu taurite te pōkenekene ki te pōuriuri. |
| Pōnānā | confused, unclear He ahua pōraruraru, kāore e tau te mauri. |
| Rangipūkohu | hazy He titiro engari kore e kite. |
| Tāwhaowhao | driftwood He rākau kua hoki mai ki uta i runga i te tai. |
| Tāwharau | cover over He kupu anō tēnei mō te maru. |
| Tikoki | zigzag Ka nekeneke, ka titaha. |
| Tūmatarau | magic He whai tūmatarau a Whaitere. |
| Uaua | veins He ara toto o te tinana. |
| Whakaongaonga | turbulent He kupu anō mō te hiamo. |
| Whakarei | design, adornment He mea hei whakanikoniko, hei whakapaipai i te tinana. |
Ngā wheako
Ka taea e ngā ākonga te:
- tā i te kāinga o Whaitere, e whakaahua mai ana i te tīmatanga o te pakiwaitara, me te whakaaro ake ka pēhea te āhua i te mutunga o te pakiwaitara
- hanga he mahere o Rarohenga e whakaatu ana i ngā wāhi katoa i kitea e Whaitere
- te hanga tētahi pikitia tāpiripiri o Rarohenga e whakaahua ana i tētahi wāhi, i ngā wāhi katoa rānei i kitea e Whaitere me ōna kātua
- whakamārama ā-mokamoka ngā whakarerekētanga ā-tinana, me ngā āhuatanga tūmatarau i rongo a Whaitere i tōna pānga ki te pounamu tūmatarau
- rangahau ngā kaitiaki o ō rātou hapū, iwi rānei. Whakaahuatia tētahi o ēnei kaitiaki me te whakamārama anō i ōna pūkenga motuhake me ngā huanga o te kaitiaki
- tuhi pakiwaitara mō tētahi o ngā kaitiaki o ō rātou rohe
- whakawhiti kōrero mō ngā huanga o te kaitiaki. He aha ō rātau whāinga? Noho ai rātau ki hea? He aha rātau i noho motuhake ai?
- tuhi ruri, waiata rānei e whakamārama ana i a Whaitere, i ōna tū āhua tūmatarau, me tōna tūranga kaitiaki.
Ētahi atu wheako
- Hangaia he kākahu mō Whaitere me ngā ika hoki.
- Whakaarihia te pakiwaitara ki tētahi atu akomanga, me noho ko tētahi o ēnei ākonga hei kaikōrero.
- Uiuia ētahi tāngata e pā ana ki ngā kaitiaki i roto i te ao Māori.
- Hangaia he pānui nui me ngā pārongo mokamoka mō te kaitiaki o tō rohe, mō tētahi kaitiaki rānei nāu tonu i hanga.
- Hangaia he tauira papier mâché o Whaitere i a ia i Rarohenga.
Ngā tauira aromatawai
Ka taea e te pouako me ngā ākonga te aromatawai ngā pūkenga kua hua mai mā te:
- matapaki takirua, ā-rōpū rānei i ā rātou whakautu ki ngā pātai mō te pūrākau
- taki anō i te pūrākau ki ā rātou kupu ake
- taki anō i te pūrākau ki tētahi papa pūrākau me ētahi rerenga whakamārama mō ia whakaahua.
Ngā tohu aromatawai
- Kua taea e ngā ākonga te kōeke tuatoru mēnā, ka taea e rātou te tīpako ētahi wāhanga o te pūrākau mō Whaitere hei tautoko i ā rātou whakautu mō ētahi pātai whāiti.
E hāngai ana tēnei ki te pūkenga: ko te tīpako mōhio mai i ngā tuhinga māmā hei whakaea i tētahi kaupapa motuhake.
- Kua taea e ngā ākonga te kōeke tuatoru mēnā, ka taea e rātou te tīpako ngā ariā matua o te pūrākau mō Whaitere me te tautoko i ā rātou whiringa.
E hāngai ana tēnei ki te pūkenga: ko te tīpako i ngā ariā matua mai i ngā pānui.
Ētahi hononga e hāngai ana
Kaitiakitanga
http://www.kaitiakitanga.co.nz/
Kaitiakitanga programme and network
http://www.kaitiakitanga.net/stories/origins%20research.htm