| Te Tauanga Taumata 3
|
|
|
| Ngā Whāinga Paetae
|
|
|
| Ngā hōpara tauanga
|
|
|
| I roto i ngā horopaki whai tikanga, me mōhio te ākonga :
|
|
|
| 1. ki te whakarite hōpara tauanga
e āta kitea mai ai te tika, te hē rānei o tētahi tāpaetanga
kōrero e pā ana ki tētahi pūāhua ;
|
|
assertion; situation |
| 2. ki te kohikohi, ki te whakaatu raraunga
tau mowaho ki te kauwhata rau&;tō, kauwhata ira, kauwhata
tāhei ke rānei .
|
|
discrete numeric data
dot graph; strip graph |
|
Te whakamāori pūrongo tauanga
|
|
|
| 3. ki te whakamārama, ki ana anō
kupu, i ngā āhuatanga kohure, pēnei i te mowaho
me te rapoi, i roto i ana anō whakaari raraunga, i roto rānei
i a ētahi atu;
|
|
distinctive features; outlier
cluster |
| 4. ki te whakaputa whakaaro whaitake e
pā ana ki tētahi tapaetanga kōrero , i runga anō i te
āhua o ngā otinga i puta i tētahi hōparatanga
tauanga.
|
|
investigation |
|
Te torotoro tūponotanga
|
|
probability |
| I roto i ngā horopaki whai tikanga, me mōhio te ākonga :
|
|
|
| 5. ki te kimi huarahi nahanaha hei tatau i ngā hua ka puta;
|
|
systematic approach |
| 6. ki te matapae i ngā hua tērā ka puta i runga anō i te āhua o tana i āta kite ai.
|
|
predict |
|
He Tauira Horopaki
|
|
|
- TE TINANA&;He aha te panga o te pae o te kawititanga, me te pae o te hope ki te taroa o te tangata?
|
|
|
- NGA rā whānau He aha te rā i whānau mai ai te nuinga o ngā tamariki i roto i te taiwhanga ako o te ākonga ?
|
|
|
- NGĀ KURA&;Kei
ehea kura te nuinga o ngā tamariki māori ? He aha ngā
mahi a ngā matua o aua tamariki?
|
|
|
- NGĀ TAUWHAINGA KARI&;He
aha ngā tūponotanga i roto i ētahi o ngā momo tauwhainga
kari?
|
|
|
- TĀWHIRIMATEA&;Ia
rā mo te wha wiki, me tirotiro e te ākonga ngā kōrero
tauanga e pā ana ki te āhua o te rangi.
|
|
|
| He Tauira Mahi
|
|
|
| Ngā hōpara tauanga
|
|
|
| Anei ētahi tauira mahi e taea ai ngā whāinga paetae o tēnei taumata te whakatutuki:
|
|
|
| 1. Me mōhio te ākonga ki te whakarite hōpara
tauanga e āta kitea mai ai te tika, te he rānei o tētahi
tāpaetanga kōrero e pā ana ki tētahi pūāhua
;
|
|
|
- he matapaki pūāhua e waia atu ana te ākonga , ka whakatakoto
pātai e pā ana ki taua pūāhua hei hōpara atu
mana. Hei whakatauira:
|
|
|
i) noho ai te nuinga o ngā māori ki te taone rānei , ki te tuawhenua rānei ?
|
|
|
ii) e hia ngā haora ka pau i ngā ākonga ki te matakitaki pouaka whakaata ia wiki?
|
|
|
iii) te āhua o te rangi i te mārama o (Mea).
|
|
|
| 2. Me mōhio te ākonga ki te kohikohi, ki te whakaatu
raraunga tau mowaho ki te kauwhata&;rau&;tō, kauwhata ira,
kauwhata tahei ke rānei ;
|
|
|
- he kohi, he whakaatu raraunga tau mowaho ki ngā momo kauwhata
e tika ana. Hei whakatauira: Me torotoro haere tētahi uru rākau
, ka whakauru atu ai i ngā raraunga ka puta ake ki te rorohiko.
Ko tōna tikanga mā te rorohiko anō e whawhe ngā
raraunga i whakaurua atu kia oti ai he whakahoki ki ngā patai pēnei
i ēnei :
|
|
discrete numeric data |
i) e hia ngā momo rākau i kitea?
|
|
|
ii) ko tēhea te momo kaha te tipu i taua wahi rā ?
|
|
|
iii) he aha te momo tino teitei/tino hakahaka te tipu?
(Me pērā anō mō ngā momo ngarara, manu, rarauhe, aha
ke rānei .)
Mehemea e āhei atu ana te kura ki te onepū, ki reira kē
tū ai tēnei mahi;
|
|
|
- he kohi, he whakaatu raraunga tapeke raupapa houanga māmā ki te momo kauwhata e tika ana.
|
|
simple time-series data |
| Te whakamāori pūrongo tauanga
|
|
|
| Anei ētahi tauira mahi e taea ai ngā whāinga paetae o tēnei taumata te whakatutuki:
|
|
|
| 3. Me mōhio te ākonga ki te whakamārama, ki ana
anō kupu, i ngā āhuatanga kohure, pēnei i te mowaho
me te rapoi, i roto i ana anō whakaari raraunga, i roto rānei
i a ētahi atu;
|
|
|
- he āta tirotiro i ngā whakaaturanga raraunga, ka whakaputa
whakaaro whaitake e pā ana ki ngā āhua tāpua o roto
i aua whakaaturanga. Hei whakatauira, he aha te tikanga o te rāpoi,
o te mowaho i roto i tēnei raraunga?
|
|
cluster; outlier |
| 4. Me mōhio te ākonga ki te whakaputa whakaaro
whaitake e pā ana ki tētahi tapaetanga kōrero , i runga anō
i te āhua o ngā otinga i puta i tētahi hōparatanga tauanga;
|
|
|
- He whakapakari i te orotau o te ākonga ki ngā momo whakaaturanga ka taea te whakamahi hei whakaatu i ngā āhuatanga o tētahi huinga raraunga kotahi.
|
|
|
| Te torotoro tūponotanga
|
|
|
| Anei ētahi tauira mahi e taea ai ngā whāinga paetae o tēnei taumata te whakatutuki:
|
|
|
| 5. Me mōhio te ākonga ki te kimi huarahi nahanaha hei tatau i ngā hua ka puta;
|
|
|
- he whakamahi rautaki nahanaha e āta kitea mai ai te katoa
o ngā hua tērā ka puta i tētahi papono, tae atu
hoki ki te hoahoa rākau . Hei whakatauira, me kimi mai te
katoa o ngā kōwhiringa kakahu ka taea e Miriama te whakamau
mehemea e rua ona hu, e rua ōna tarau, kotahi tona panekoti, e
toru ōna hate:

|
|
strategy
tree diagram |
| 6. Me mōhio te ākonga ki te matapae i ngā hua tērā ka puta i runga anō i te āhua o tana i āta kite ai.
|
|
predict |
- he torotoro i ngā tūponotanga o roto i ngā tauwhainga whai tūponotanga . Hei whakatauira:
|
|
probability; games of chance |
|
|
|
|
|
|
|
|
iii) ngā tauwhainga pirori mataono;
|
|
|
- he whakamahi i te reo e hāngai ana ki tēnei mea, ki te tūponotanga
. Hei whakatauira, ko ngā kupu/rerenga pēnei i ēnei :
kāore e kore ka taea, ka tino taea, tērā (pea) ka taea,
e kore e taea, tino kore nei e taea.
|
|
|
| He Tauira Aro Matawai
|
|
|
| He tauira noa ēnei hei āwhina i te kaiwhakaako:
|
|
|
- He āta whiriwhiri i te tika, i te he rānei o tētahi
tāpaetanga kōrero . Hei whakatauira: He hononga anō
i waenganui i te rahi o te pae me te teitei o te rākau . Me hōpara
te pae me te teitei o ētahi rākau i Te Wao-nui-ā-Tāne,
ka tuhi i ngā otinga ki te kauwhata, ka whakatau ai ae rānei
e tika ana tāpaetanga kōrero kāore rānei .
|
|
assertion |
mā tēnei tauira ka mōhio te kaiwhakaako e pehea ana te matatau o ngā ākonga ki te:
|
|
|
- He āta titiro ki te āhua o te rangi mo te kotahi mārama
. Ia rangi, me ine te mahana, te nui rānei o te ua, te kaha rānei
o te hau, ka tuhi kauwhata ai hei whakaatu i ngā otinga ka puta
ake. Me whakaatu anō ngā rapoi me ngā mowaho, me te tikanga
o ēnei mea i roto i tēnei horopaki. I runga anō i te
āhua o ngā otinga ka puta ake, ka whakatakoto matapae te ākonga
ki te āhua o te rangi a te mārama o muri atu. Arā, pēhea
nei te tūponotanga ka ua, ka whiti mai te rā , ka pupuhi te
hau i roto i te whā wiki kei te haramai.
|
|
|
mā tēnei tauira ka mōhio te kaiwhakaako e pehea ana te matatau o ngā ākonga ki te:
|
|
|