Ō Kawekawe
'Me mahi hāngī tātau' aratohu mā te pouako
Ka kapi katoa i runga i tēnei whārangi ngā take e whai ake nei. Ki te heke haere ki tētahi pū take, pāwhiria te hononga e hāngai ana:
- Kōrero whakataki
- Me pēhea tō whakamahi i ēnei aratohu
- Ngā whāinga paetae
- Ngā kupu hou
- Ngā rerenga kōrero
- Ngā wheako
- Ētahi atu wheako
- Ngā tauira aromatawai
- Ngā tohu aromatawai
- Ngā hononga e hāngai ana
Kōrero whakataki
Nau mai ki ngā aratohu pouako mō te tauwhitiwhiti 'Me mahi hāngī tātau' i runga i a Te Kete Ipurangi. Ko te āhuatanga o te hāngī, he tunu kai i raro whenua, mā te whakamahi i ngā kōhatu wera, me te mamaoa. He momo tikanga tunu kai i whakamahia e te Māori mō ngā rau tau kua pahure. Ko te mahi o ēnei o ngā aratohunga he whakarato i a koe ki ngā whakaaro, me ngā mahinga tautoko i a koe ki te whakauru i te tauwhitiwhitinga 'Me mahi hāngī tātau' ki tō hōtaka akomanga mō te hāngī.
Arā noa atu ngā huarahi hei whakauru i tēnei rauemi ki tō hōtaka akomanga e pā ana ki ētahi atu take pērā i te whakareri kai, ngā rauemi me ōna whakamahinga katoa, me ngā tikanga Māori e pā ana ki te kai.
Mā tēnei tauwhitiwhitinga o 'Me mahi hāngī tātau' he whakahau i ngā ākonga ki te tūhura ki te tautōhito i ngā tikanga o te tunu kai, e uaua ai i tēnei ao hurihuri.
I roto i tēnei tauwhitiwhiti ka tūhura ngā ākonga:
- i ngā āhuatanga o ngā kōhatu, ngā wahie me ngā kai
- ki te pānga o ēnei wahie ki ngā tikanga tunu, me te hanga i tētahi umu kai.
Me pēhea tō whakamahi i ēnei aratohu
I hoahoatia tēnei tauwhitiwhiti o 'Me mahi hāngī tātau' hei whakaurunga ki te whānuitanga o te hōtaka akomanga mō te hāngī. E whakarato ana ēnei aratohu i ngā:
- hononga ki ngā marautanga
- kupu hou
- rerenga kōrero
- wheako
- tauira me ngā tohu aromatawai
- hononga ki ētahi atu hononga mō te hāngī.
Me whai āwhina koe mā te pānui i ngā pārongo whakamārama mai i ngā hononga mai i ēnei o ngā aratohunga, i mua i te kōkuhutanga o te take o te hāngī ki ō ākonga.
Me whakamātau koe i ngā mōhiotanga o ngā ākonga e pā ana ki te hāngī me ētahi o ngā tikanga tunu kai. Me tīmata tō patapatai i ō ākonga ko wai o rātau kua kai hāngī, i hea, ā, he aha te momo hui. Kua āwhina kē pea ētahi o rātau ki te whakareri hāngī.
Whakaarohia:
- te hiranga o te ahurea Māori me ōna tikanga e pā ana ki te kai, me te hāngī
- te hiranga i te rārangi mahi mō te whakareri hāngī
- te mahitahi o te iwi ki te whakareri i te hāngī nei.
Ētahi atu whakaaro pērā ki:
- ngā momo kai ka tunua i roto i te hāngī
- ngā rauemi ka hiahiatia
- te āhuatanga ki te whakareri kai
- ngā momo hui ka whakareringia he hāngī.
Ka taea te whakamahi i te tukanga whakaaro, mahi takirua, mahi tuari hoki.
Ka taea tō tuari rauemi whakaahua o te hāngī e whakarerihia ana, ki te kōkuhu i tēnei take ki te whakahau whakawhitinga kōrero. Kai te pae o NZHistory.net.nz tētahi whakaahua o te hāngī e whakatōngia ana. Ka taea te whakamahi i tēnei pikitia hei whakahaere whakawhitinga kōrero mō tēnei tūmomo take.
Kia kōkuhu rā anōtia te kaupapa nei, kātahi anō koe ka āhei ki te whakauru i te tauwhitiwhitinga o 'Me mahi hāngī tātau' ki roto i te hōtaka.
He whakarato i ngā momo kupu hou e noho tauhou ana ki ngā ākonga, mā te tuhi i ngā kupu nei ki te papa tuhituhi, me te whakauruuru haere ki ngā whakawhitinga kōrero i te taha o ngā ākonga. Kua whakaratoa hoki tētahi rārangi kupu hou.
Ngā whāinga paetae
Whenu: Ō Kawekawe Taumata: Te Weu
- Ka taea e te ākonga te tūhura me te whakamārama me pēhea e hāngai ai ngā āhuatanga ōkiko o tētahi mea ki ngā āheinga o taua mea.
- Ka taea e te ākonga te tūhura me te tuku pūrongo mō ngā paheko rangitahi, paheko pūmau rānei o ngā matū ā-rangi.
Pūtaiao i roto i te Marautanga o Aotearoa, wh. 58
Ngā kupu hou
Kei raro nei ētahi pū kupu ka kitea e ō ākonga i te wā e whakamahia ana e rātau tēnei tauwhitiwhiti, i te wā e whakamātau ana i ngā tūmahi kua whakaritea.
| Horo | crumble |
| Kari(a) | dig |
| Kirikiri | sand |
| Kōhatu | rock/stone |
| Mamaoa | steam |
| Manuka | a shrub or small tree that is native to New Zealand |
| Maramara wahie | kindling |
| Mārō | hard |
| Ngāwari | soft |
| Paina | pine wood |
| Parangahu | stones for heating |
| Pēke huka | sack |
| Rīnena | linen |
| Tahu(na) | burn |
| Tauaru | trailer |
| Tāwhaowhao | driftwood |
| Toka parataiao | sedimentary rock |
| Wahie | firewood |
| Whakawera | heat |
Ngā rerenga kōrero
Ko ngā rerenga kōrero hou ka taea te whakamahi e ngā ākonga mō tēnei paerewa mahi kei raro iho nei, ka taea te whakamahi mō te honohono rerenga kōrero mō te kōeke 3–4 mai i Te Reo Māori i roto i te Marautanga o Aotearoa.
- Nāna ko ..., ka puta ko ...
- Tēnā koa ko te tuatahi ... Kātahi ka whai mai ko ...i konā ka ... / hei konā ka ...
- Kia oti tēnā ka ... / me ... / Kātahi anō ...
- I muri iho ... / kei muri mai ...
Te Reo Māori i roto i te Marautanga o Aotearoa, wh. 117–8.
Ngā wheako
Ka taea e ngā ākonga:
- te kōrero ki tētahi kaumātua e pā ana ki ngā wahie pai ki te whakamahi hei tahu hāngī, ā, ki hea hoki tiki ai i ēnei momo wahie
- te hanga pānui e whakaatu ana i ngā momo wāhanga o te tukanga tunu o te hāngī
- te tūhura i ētahi atu momo āhuatanga tunu kai o ētahi atu ahurea
- mahia ngā mahi o te wāhanga 1 o te ripanga mahi 'Me mahi hāngī tātau' i mua i te kōkuhutanga o te tauwhitiwhitinga 'Me mahi hāngī tātau'
- whakaoti i te wāhanga 2 me te wāhanga 3 o te ripanga mahi 'Me mahi hāngī tātau' i muri i te tirohanga i te tauwhitiwhitinga.
Ētahi atu wheako
- Whakamātauhia kia hia te rahi o ngā kai, ka hia hoki te utu mō aua kai rā, ki te whakatō hāngī hei whāngai i te kura katoa.
- Te tūhura i ngā tikanga e pā ana ki te kai i runga i te marae.
- Pānuihia te pūrākau rātaka Hāngī nā T. Puharich, 1996, Te Pou Taki Kōrero o Te Whanganui-a-Tara.
- Te whakareri i ngā kai mō tētahi hakari i te kura, ā, kua whakamahia ngā momo tikanga tunu kai mai i ētahi ahurea kē.
Ngā tauira aromatawai
Ka taea e ngā pouako me ngā ākonga te aromatawai i a rātau ake waiatanga:
- te mōhio ki ngā āhuatanga rongo o ngā momo rauemi, tērā pea ka whakamarama mai he aha ai i whakamahia ko te parangahu mō ngā hāngī, tērā i te whakamahi i ngā kōhatu noa iho nei
- te mōhio ki ngā panoni pae tata, me ngā panoni pae tawhiti o ngā rauemi ka whakamahia, me rekoata e ngā ākonga ā rātau whakaaro mō te pānga o te wera o te hāngī ki ngā rauemi ka whakamahia.
Ngā tohu aromatawai
- Kua taea e te ākonga te taumata o Te Weu mēnā, ka patapatai ki a rātau anō, ki tō rātau rōpū, me ngā tangata, ka tohu i ngā pātai e tika ana mō ngā āhuatanga kaimātai pūtaiao.
E hāngai ana tēnei ki te whāinga paetae: ka taea e te ākonga te tūhura me te whakamārama me pēhea e hāngai ai ngā āhuatanga ōkiko o tētahi mea ki ngā āheinga o taua mea.
- Kua taea e te ākonga te taumata o Te Weu mēnā, ka whakaatu rātau i a rātau rangahautanga me ā rātau mahinga tūhura, ki te rōpū whānui.
E hāngai ana tēnei ki te whāinga paetae: ka taea e te ākonga te tūhura me te tuku pūrongo mō ngā paheko rangitahi, paheko pūmau rānei o ngā matū ā-rangi.
Ngā hononga e hāngai ana
Ngā pārongo mō te hāngī
http://www.nzfsa.govt.nz/consumers/food-safety-topics/foodborne-illnesses/ hangi-guide/
http://www.suzy.co.nz/suzysworld/Factpage.asp?FactSheet=269
http://www.kiaatamai.org.nz/b_hangi/index.htm
Ngā whakaahua o te hāngī
http://www.nzfsa.govt.nz/consumers/food-safety-topics/foodborne-illnesses/ hangi-guide/
http://www.nzhistory.net.nz/Gallery/food/hangi.htm
Ngā tohutohu mō te hanga hāngī
http://www.shelfordfeast.co.uk/hangi.html
http://www.nzmaths.co.nz/Number/crosscurricular/hangingout.htm
Ngā tūmomo āhuatanga tunu kai puta noa i te ao
http://www.australianoutdoors.com/howtodamper.htm
http://bbq.about.com/od/regionalandethniccooking/a/aa050397.htm
Pēhia a konei mō 'Me mahi hāngī tātau' aratohu mā te pouako (Word, 95kb) (PDF, 166kb)