Ō Ahupūngao
'Matariki' aratohu mā te pouako
Ka kapi katoa i runga i tēnei whārangi ngā take e whai ake nei. Ki te heke haere ki tētahi pū take, pāwhiria te hononga e hāngai ana:
- Kōrero whakataki
- Me pēhea tō whakamahi i ēnei aratohu
- Ngā whāinga paetae
- Ngā kupu hou
- Ngā rerenga kōrero
- Ngā wheako
- Ētahi atu wheako
- Ngā tauira aromatawai
- Ngā tohu aromatawai
- Ngā hononga e hāngai ana
Kōrero whakataki
Nau mai ki ngā aratohu pouako e pā ana ki te tauwhitiwhitinga o 'Matariki', i runga i a Te Kete Ipurangi. He wā tēnei hei mahere, hei ako, hei tuari whakaaro, hei whakaata i ngā mahi kua oti, ki te whakanui i ngā rā e heke mai ana. E whakarato ana ēnei aratohu i ngā whakaaro, ā, e tautoko ana i te whakaurutanga o te tauwhitiwhiti 'Matariki', ki te whānuitanga o te hōtaka o te akomanga mō Matariki.
Arā noa atu ngā huarahi e whakaurua ai tēnei rauemi ki te whānuitanga o ngā hōtaka akomanga e pā ana ki ngā kaupapa mahere, ako, tuari whakaaro, te whakaata i ngā mahi kua oti, ki te whakanui hoki i ngā rā e heke mai ana.
Anei ngā āhuatanga ka akongahia e ngā ākonga i te tauwhitiwhiti o 'Matariki':
- ki te tāutu i te tātai arorangi o Matariki i ngā pō
- te wā o te tau e noho ai a Matariki i te ata hāpara
- te hiranga o te maramataka Māori, ki te oranga o te iwi Māori.
Me pēhea tō whakamahi i ēnei aratohu
I hoahoatia tēnei tauwhitiwhiti o 'Matariki' hei whakaurunga ki te whānuitanga o te hōtaka akomanga mō Matariki. E whakarato ana ēnei aratohu i ngā:
- hononga ki ngā marautanga
- kupu hou
- rerenga kōrero
- wheako
- tauira me ngā tohu aromatawai
- hononga ki ētahi atu hononga mō Matariki.
Me whai āwhina koe mā te pānui i ngā pārongo whakamārama mai i ngā hononga mai i ēnei o ngā aratohunga, i mua i te kōkuhutanga o te take o Matariki ki ō ākonga.
Me whakamātau koe i ngā mōhiotanga o ngā ākonga e pā ana ki a Matariki me ētahi atu o ngā tātai whetū. Ka taea te whakamahi i te tukanga whakaaro, mahi takirua, mahi tuari hoki.
Ka taea hoki tō whakaputa pūrākau me ngā ākonga ki te kōkuhu atu i te kaupapa nei. E tuari ana te pukapuka Matariki nā M. Drewery, 2003, Reed Publishing o Tāmaki Makaurau, i ngā momo pūrākau katoa e pā ana ki ngā tikanga Māori, ā, e hāngai ana ki te tātai whetū o Matariki. E wātea ana i roto i te reo Ingarihi, me te reo Māori hoki.
Kia kōkuhu rā anōtia te kaupapa nei, kātahi anō koe ka āhei ki te whakauru i te tauwhitiwhitinga o 'Matariki' ki roto i te hōtaka.
He whakarato i ngā momo kupu hou e noho tauhou ana ki ngā ākonga, mā te tuhi i ngā kupu nei ki te papa tuhituhi, me te whakauruuru haere ki ngā whakawhitinga kōrero i te taha o ngā ākonga. Kua whakaratoa hoki tētahi rārangi kupu hou.
Ngā whāinga paetae
Whenu: Ō Ahupūngao Taumata: Te Aka
Ka taea e te ākonga te:
- whakamahi ētahi pūrere hangarau hei mātakitaki, hei whakaahua hoki i a Ranginui
- tūhura me te whakamahi tauira e whakaatu ana i ngā hononga mokowā o Papatūānuku ki te Marama me Tamanuiterā, me te mōhio hoki ki ngā tirohanga o ngā tāngata whenua i a rātou e whakamahi ana i ēnei mātauranga hei ine i te haerenga o te wā.
Pūtaiao i roto i te Marautanga o Aotearoa, wh 42
Ngā kupu hou
Kei raro nei ētahi pū kupu ka kitea e ō ākonga i te wā e whakamahia ana e rātau tēnei tauwhitiwhiti, i te wā e whakamātau ana i ngā tūmahi kua whakaritea.
| Ata hāpara | dawn |
| Huahua | gourd |
| Huripoki | turn over |
| Kāhui whetū | constellation |
| Karikari | dig |
| Kati | barrier, boundary |
| Kōiwi | bones |
| Korokoro | lamprey |
| Kōtata | close |
| Kōtutu | reserve |
| Kupu kore | missing word |
| Māhanga | snare |
| Mahere tātai whetū | star map |
| Maramataka | calendar |
| Meka matua | basic facts |
| Ngaki(a) | clear off weeds |
| Pēhi(a) | press/click |
| Raua | place |
| Rua parapara | rubbish dump |
| Tao | spear |
| Whakatōtanga | planting |
Ngā ingoa o ngā whetū, me ngā kahui whetū
| Autahi | Canopus |
| Matariki | Pleiades |
| Puanga | Rigel |
| Puanga-hori | Procyon |
| Pūtara | Betelguese |
| Ruawahia | Arcturus |
| Rehua | Antares |
| Takurua | Sirius |
| Taumata-kuku | Aldebaran |
| Tautoru | Orion's belt |
| Te Kakau | Regulus |
| Te Matau a Māui | Tail of Scorpius |
| Whakaahu | Castor |
Ngā rerenga kōrero
Ko ngā rerenga kōrero hou ka taea te whakamahi e ngā ākonga, pērā i te:
- Ka nanawe ahau i te kitenga atu ....
I was very excited to find .... - Ka taea te whakamahi i tēnei whakataukī/mahere tātai whenua/maramataka hei ....
This proverb/star map/Māori calender can be used to .... - Ko tā te tangata whenua nō ....
According to people from .... - I tēnei mahere tātai whetū, ka taea te kite/whakaatu ...
In this star chart, you can see .... - E kōtata ana atu a Matariki ki a ....
Matariki is very close to ....
Ngā wheako
Ka taea e ngā ākonga:
- te hoaoha mahere tātai whetū, e whakaatu ana ki hea takoto ai a Matariki i ngā pō, i ngā wāhanga rerekē o te tau
- te whakareri i tētahi pūrongo e whakaatu ana i pēhea te whakamahi i te maramataka Māori, me ngā kaupapa pū o te wā o Matariki
- te hoahoa kari mihimihi ki te whakanui i te kaupapa o Matariki, e uru pai ai ngā whakataukī o roto o te tauwhitiwhitinga o 'Matariki'
- te tūhura i ngā momo pūrākau me ngā ingoa mai i ētahi atu ahurea e pā ana ki a Matariki.
Ētahi atu wheako
- Te rapu i ngā āhua a ngā whetū me te hanga i tōu ake tātai whetū i runga i tō mahere tātai whetū. Mā ngā ākonga e whakaingoa i a rātau ake tātai whetū, me te hanga hoki i a rātau ake pūrākau mō taua tātai whetū rā.
- Te tūhura i ngā whakataukī o roto i te tauwhitiwhiti o 'Matariki'. Ka tūhurahia hoki e ngā ākonga ngā whakataukī me te whakauru haere ki roto i te akomanga. Te whakawhiti kōrero mō te pānga o ēnei tūāhua ki ngā mahi o nāianei i roto o Aotearoa.
- Te whakarite hakari e tohu ana i te otinga o te tau tawhito, me te urunga mai o te tau hou.
- Te tā i tētahi mahere mō tētahi māra koanga i te kura, te kohikohi hoki i ētahi kākano, i ētahi whakatipu hoki.
Ngā tauira aromatawai
Ka taea e ngā pouako me ngā ākonga te aromatawai i a rātau ake waiatanga:
- te tūhura me te whakamahi tauira e whakaatu ana i ngā hononga mokowā o Papatūānuku ki ngā whetū, ā, ki hea hoki a Matariki takoto ai i ngā wāhanga o te tau
- ki te pō, e taea e ngā ākonga te tūhura i ngā momo āhuatanga o te ātea.
Ngā tohu aromatawai
- Kua taea e te ākonga te taumata o Te Aka mēnā, ka matatau ki te whakamahi i ētahi taputapu ine hei tautoko i ngā mātakitaki, ki te whakaatu rānei i tōna mōhio ki te ine rahinga.
E hāngai ana tēnei ki te whāinga paetae: ka taea e te ākonga te whakamahi ētahi pūrere hangarau hei mātakitaki, hei whakaahua hoki i a Ranginui.
- Kua taea e te ākonga te taumata o Te Aka mēnā, ka matatau ki te tuhi i tāna i mātakitaki ai, i tāna i ine ai.
E hāngai ana tēnei ki te whāngai paetae: ka taea e te ākonga te tūhura me te whakamahi tauira e whakaatu ana i ngā hononga mokowā o Papatūānuku ki te Marama me Tamanuiterā, me te mōhio hoki ki ngā tirohanga o ngā tāngata whenua i a rātou e whakamahi ana i ēnei mātauranga hei ine i te haerenga o te wā.
Ngā hononga e hāngai ana
Tauira mahere tātai whetū
http://www.astronomyinyourhands.com/starwheel/starwheel.html#Bilingual
http://www.astronomyinyourhands.com/starwheel/maoriwheel.gif
Pārongo o te maramataka Māori
http://www.maori.org.nz/faq/showfaq.asp?fldAuto=9
Ngā rauemi
http://www.tetaurawhiri.govt.nz/maori/downloads/matariki/MatarikiBooklet.pdf
http://www.tetaurawhiri.govt.nz/maori/downloads/matariki/MatarikiCrossword.pdf
Ngā pārongo mō Matariki
http://www.carterobs.ac.nz/index.php?option=content&task=view&id=15&Itemid=85
http://www.hana.co.nz/summer_notes.pdf
http://www.teapot.orcon.net.nz/maori_star_names.html
http://www.astronomynz.org.nz/maori/maori.htm
http://www.hastingsdc.govt.nz/libraries/FeatureMatariki.htm
http://www.taitokerau.co.nz/matariki.htm
http://www.tetaurawhiri.govt.nz/english/matariki_e/index.shtml
http://www.aucklandcity.govt.nz/whatson/events/matariki/default.asp
http://www.tepapa.govt.nz/TePapa/English/Search/?Search=Matariki
Pēhia a konei mō 'Matariki' aratohu mā te pouako (Word, 75kb) (PDF, 166kb)